Kastamonu Müzeler Rehberi: Konakların Anlattığı Tarih (Tüm Etnografya, Cumhuriyet, Arkeoloji ve Kent Müzeleri Rehberi)

1914 yılında İttihat ve Terakki Kulübü olarak inşa edilen, Atatürk’ün 1925 yılındaki Kastamonu ziyaretinde “Şapka İnkılabı”nı anlattığı o tarihi binada hizmet veren muazzam bir müzedir! Hititlerden Friglere, Helenistik dönemden Roma’ya kadar Kastamonu (Paphlagonia bölgesi) çevresinden çıkarılan eserlerin sergilendiği bu merkez; özellikle Taşköprü’deki Pompeiopolis kazılarından gelen mozaikleri ve heykelleriyle kentin antik hafızasının kalbidir.

Kastamonu’nun sivil mimarisinin zirvesi olan, 1870’lerde Osmanlı miralaylarından (albay) Liva Paşa tarafından yaptırılan üç katlı efsanevi bir ahşap konaktır. Kastamonu’nun o meşhur ahşap oymacılığı sanatını, yöresel dokumalarını, baskı sanatını, Urgan (ip) yapımını ve geleneksel gelin odalarını aslına uygun mankenlerle canlandıran sımsıcak bir “Yaşayan Ev Müzesi”dir.

Kasaba Köyü’nde, 1366 yılında Candaroğulları Beyliği döneminde inşa edilen ve 2023 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren dünya çapında bir şaheserdir! Dışarıdan bakıldığında sıradan bir taş-tuğla yapı gibi dursa da; içeriye adım attığınız an, tek bir metal çivi bile kullanılmadan (kündekari/geçme tekniğiyle) tamamen ahşaptan yapılmış, kök boyalarla bezenmiş devasa bir ahşap sanatı galerisiyle (müzesiyle) karşılaşırsınız.

Türkiye’de eşi benzeri olmayan muazzam bir müze kompleksidir! Atatürk’ün Şapka İnkılabı’nı Kastamonu’da ilan etmesinin anısına kurulan Türkiye’nin ilk ve tek Şapka Müzesi‘ni barındırır. Süleyman Demirel’in fötr şapkasından, Bülent Ecevit’in kasketine kadar yüzlerce tarihi/ünlü şapkanın sergilendiği bu alanın hemen yanında, yöresel el emeklerini sunan Dantel Müzesi ve devasa bir Silah Müzesi de yer alır.

Bizans’ın efsanevi hanedanı Komnenoslar tarafından 12. yüzyılda (1120) kenti savunmak için şehre hakim 120 metrelik sarp bir kayalığın üzerine kurulan devasa garnizondur. Çobanlar, Candaroğulları ve Osmanlılar tarafından sürekli güçlendirilen bu kale; kuleleri, sarnıçları, zindanları ve Kastamonu’yu ortadan bölen Karaçomak Deresi vadisine bakan eşsiz seyir terasıyla tarihi bir açık hava anıtıdır.

Taşköprü ilçesinde, M.Ö. 64 yılında Romalı komutan Pompeius Magnus tarafından kurulan ve Paphlagonia eyaletinin başkenti olan devasa bir Roma metropolüdür. Kazıların hala devam ettiği bu alanda; Anadolu’nun en zengin zemin mozaikleri, devasa sütunlu caddeler, tiyatro ve hamam kalıntıları gün yüzüne çıkarılmıştır. Bölgenin antik çağdaki görkemini fısıldayan açık hava arkeoloji müzesidir.

Kastamonu’nun tam merkezinde, 1506 yılında Kadı Nasrullah tarafından yaptırılan ve İstiklal Marşı şairimiz Mehmet Akif Ersoy’un Kurtuluş Savaşı yıllarında halkı milli mücadeleye çağıran o efsanevi vaazlarını verdiği devasa bir inanç ve tarih kompleksidir! Şadırvanı, tarihi meydanı ve iç süslemeleriyle Kastamonu kentsel yaşamının bütünüyle atan kalbidir.

Kastamonu’nun hemen güneyinde, sarp kayalıklara M.Ö. 7. yüzyılda (Frigya ve Paflagonya kültürleri etkisiyle) oyulmuş olan efsanevi antik kaya mezarlarıdır. Sütunlu anıtsal ön cepheleri, alınlıkları ve özellikle “Potnia Theron” (Hayvanların Hakimi Tanrıça) motifli kabartmalarıyla, binlerce yıl öncesinin ölüm ve tapınma inançlarını sergileyen devasa bir açık hava arkeoloji anıtıdır.

Kastamonu Kalesi’nin eteklerinde, şehre en hakim tepelerden birine 1547 yılında Kanuni Sultan Süleyman’ın hazinedarı Yakup Ağa tarafından yaptırılmış muazzam bir sivil/dini komplekstir. Cami, imaret, medrese ve sıbyan mektebinden oluşan bu yapı; devasa çınar ağaçlarının gölgelediği taş avlusu, muhteşem ahşap oyma işçiliği ve harika şehir manzarasıyla tam bir 16. yüzyıl Osmanlı mimari müzesidir.

Kastamonu’nun o güçlü ticari ve beylik geçmişini yansıtan iki devasa abidedir. 1460 yılında Candaroğulları’nın son beyi İsmail Bey tarafından yaptırılan Külliye, beyliğin o son görkemli mimari şaheseridir. Şehrin ticari kalbindeki Kurşunlu Han ise, kesme taştan devasa kemerleri, geniş avlusu ve bugün hala aktif olarak çalışan el sanatları dükkanlarıyla 600 yıllık ticaret kültürünü yaşatan açık hava han müzesidir.

Anadolu’nun işgali sırasında İnebolu limanına gelen silahların ve mühimmatın kağnılarla (Şerife Bacılarla) Kastamonu üzerinden Ankara’ya taşındığı o kahramanlık güzergahının (İstiklal Yolu) başlangıç noktasıdır. Ayrıca Atatürk’ün 1925 yılında Şapka İnkılabı ile ilgili ünlü “İnebolu Nutku”nu okuduğu efsanevi binadır. Kurtuluş Savaşı lojistiğini, İnebolu kayıkçılarının kahramanlığını ve Cumhuriyet devrimlerini sergileyen devasa bir gurur müzesidir.

Pınarbaşı ilçesinde, dünyanın en derin ve geçilmesi en zor ikinci kanyonu olarak bilinen, devasa bir jeoloji harikasıdır. 800 ila 1200 metreye varan o korkutucu sarp uçurumları, kanyonun dibinden vahşice akan Devrekani Çayı ile bu kanyon bütünüyle doğanın kendi başına inşa ettiği bir “Doğa Tarihi Açık Hava Müzesi”dir. Yeni yapılan cam/ahşap seyir terası adrenalin ve doğa fotoğrafçıları için efsanevi bir duraktır.

Yine Pınarbaşı ilçesinde, sarp kayalıkların arasından 15 metre yükseklikten dökülen ve düştüğü yerde efsanevi bir doğal havuz oluşturan muazzam bir tabiat anıtıdır. Etrafı devasa çam ve meşe ağaçlarıyla çevrili olan bu şelale; suyun taşları nasıl bir heykeltıraş gibi oyduğunu gösteren, serinliği ve vahşi doğasıyla harika bir “Açık Hava Su ve Doğa Müzesi”dir.

Kastamonu’nun o meşhur Taşköprü ilçesine adını veren, M.S. 1. yüzyılda Romalılar tarafından inşa edilen ve asırlar boyunca Pontus, Bizans, Çobanlar ve Osmanlı tarafından kullanılan efsanevi bir mühendislik anıtıdır. Zarı Çayı üzerinde, 68 metre uzunluğunda ve 7 gözlü (kemerli) olarak inşa edilen bu yapı; sadece üzerinden geçilen bir yol değil, 2000 yıllık ulaşım tarihinin sağlamlık müzesidir.

Sadece o meşhur çivisiz Mahmut Bey Camii ile değil, köyün o dokusunu korumuş tarihi ahşap/kerpiç sivil mimarisiyle de bütünüyle bir “Kırsal Etnografya Müzesi”dir. Geleneksel Kastamonu köy yaşantısının, ahşap çitlerin, taş fırınların ve geniş saçaklı ahşap köy evlerinin hala var olduğu bu alan, kırsal yaşam kültürünü ve sadeliğin mimari estetiğini yaşatan doğal bir galeridir.

Pınarbaşı ilçesinde, Ilıca Şelalesi ve Valla Kanyonu ile aynı altın üçgende yer alan bu kanyon, son yıllarda inşa edilen 3 kilometrelik devasa ahşap yürüyüş platformuyla dünyanın en etkileyici “Doğa Yürüyüşü Müzelerinden” birine dönüşmüştür. Sarp kayalıkların üzerine çivilerle tutturulmuş bu ahşap yoldan yürürken; Zara Çayı’nın kanyonu nasıl vahşice oyduğunu, doğal kazanları (dev kazanları) ve ormanın sarp ekosistemini bütünüyle suyun hemen üzerinden izleyebilirsiniz.

Cide ilçesinin Karadeniz kıyısında, efsanevi Amazon kadınlarının kurduğuna inanılan ve Homeros’un İlyada destanında bile adı geçen muazzam bir antik koydur! Adeta bir gölü andıran, denizin karanın içine süzüldüğü bu kapalı ve zümrüt yeşili koy; antik dönem denizcilerinin ve korsanlarının en büyük sığınağı olmuştur. Cenevizlilerden kaldığı düşünülen küçük kale/surlar ve bu doğal liman, mitolojinin ve Karadeniz denizcilik tarihinin sulara gömülmüş efsanevi bir müzesidir.

Kastamonu’nun Şahin Tepesi mevkisinde, Candaroğulları Beyliği’nin en parlak ve son dönemini yaşatan (1454) İsmail Bey tarafından yaptırılan devasa bir sivil/dini komplekstir. Cami, imaret, medrese ve türbeden oluşan bu külliye kesme taş oymacılığının zirvesidir. İşin en büyüleyici kısmı ise, hemen külliyenin bulunduğu tepenin yamaçlarında M.Ö. 7. yüzyıla (Friglere) ait o meşhur kaya mezarlarının bulunmasıdır. Pagan inançlarıyla Osmanlı külliyesinin birleştiği muazzam bir zaman tünelidir.

Kastamonu’nun inanç ve tasavvuf turizminin kalbi olan, Mevlana ve Hacı Bektaş Veli ile birlikte Anadolu’nun en büyük dört manevi direğinden biri kabul edilen Şeyh Şaban-ı Veli’ye (Halveti tarikatı piri) ait efsanevi külliyedir. Cami, türbe, asa suyu (şifalı su) ve dergah evlerinden oluşan bu alan, Osmanlı dönemi tekke ve zaviye kültürünü, Kastamonu’nun o “Evliyalar Şehri” kimliğini yansıtan sıcacık, manevi bir açık hava müzesidir.

Sadece Türk Ocağı binasıyla değil, İnebolu sahilini ve dik yamaçlarını süsleyen o meşhur “Aşıboyalı (Koyu Bordo/Kırmızı)” tarihi ahşap evleriyle bütünüyle devasa bir kentsel sit alanı ve mimari müzedir. Dik çatılı (Karadeniz yağmurlarına karşı), genelde üç katlı ve aşı boyası (doğal kırmızı toprak boyası) ile boyanmış bu zarif konaklar, deniz ticaretiyle zenginleşen Karadeniz sivil mimarisinin günümüze ulaşan en estetik örnekleridir.

Pınarbaşı kanyonlarının hemen kuzeyinde, Azdavay ilçesi sınırlarında yer alan, Küre Dağları’nın en bakir ve en vahşi doğa harikalarından biridir. 900 metre yükseklikteki sarp bir kayalığın üzerine, uçurumun boşluğuna doğru uzanan devasa “Çatak Kanyonu Cam Seyir Terası” ile, bu vadi tam bir adrenalin ve jeoloji müzesidir. Devrekani Çayı’nın kanyonun dibinden bir yılan gibi kıvrılışını camın üzerinden izlemek eşsiz bir deneyimdir.

“Ilgaz, Anadolu’nun sen yüce bir dağısın” şarkısına ilham veren, Kastamonu ile Çankırı sınırını çizen efsanevi dağ silsilesidir. Kışın bembeyaz karlarıyla efsanevi bir kış sporları ve kayak merkezine dönüşen, yazın ise devasa çam ve köknar ormanlarıyla Karadeniz’in akciğerleri olan bu dağ; endemik flora/faunasıyla sadece bir kayak merkezi değil, bütünüyle devasa bir “Yaşayan Doğa, Orman ve İklim Müzesi”dir.

Taşköprü ilçesinde, Candaroğullarından bile önce Kastamonu bölgesine hakim olan Çobanoğulları Beyliği döneminden (13. yüzyıl ortaları) kalma çok nadide bir tarihi yapıdır. Anadolu Selçuklu geleneğini yansıtan bu cami ve hemen yanındaki kervansaray işlevi gören tarihi Taşhan; Taşköprü’nün Roma döneminden (Pompeiopolis) sonraki o ilk Türk-İslam ticari ve mimari belleğini sergileyen sessiz bir müzedir.

Kastamonu’nun doğasıyla ünlü ilçesi Daday, yemyeşil ovaları ve asırlık at çiftlikleriyle klasik bir müze vitrinini aşarak “Yaşayan Bir Etnografya ve Binicilik Müzesi”ne dönüşmüştür. Eski konakların ve geniş çiftliklerin bulunduğu bu bölgede, geleneksel Türk atçılık kültürünü, kırsal yaşamı, yöresel ahşap mimariyi ve doğa sporlarını birebir yaşayarak deneyimleyebilirsiniz.

Kastamonu şehir merkezinde, Nasrullah Camii’nin hemen bitişiğinde yer alan ve 1500’lü yıllarda Balkapanı (bal ticareti) hanı olarak yaptırılan iki katlı efsanevi bir Osmanlı kervansarayıdır. Günümüzde restoran ve yöresel alışveriş merkezi olarak kullanılan bu yapı; kesme taş avlusu, ahşap revakları ve avlusundaki Kastamonu lezzetleriyle (Kuyu kebabı, tirit) şehrin sivil ticari tarihini yaşatan gurme ve mimari bir müzedir.