Gümüşhane Müzeler Rehberi: İpek Yolu’nun Saklı Konakları (Tüm Etnografya, Kent, Maden ve Arkeoloji Müzeleri Rehberi)

Gümüşhane’nin merkezinde, 19. yüzyıldan kalma aslına uygun restore edilmiş iki tarihi konağın birleştirilmesiyle oluşturulan şehrin ana hafıza merkezidir. Geleneksel Gümüşhane ev yaşantısını, mutfak kültürünü, tarihi madencilik aletlerini, yöresel kıyafetleri ve kilimleri odalar halinde sergileyen, ahşap kokulu sımsıcak bir sivil etnografya müzesidir.

Sadece Gümüşhane’nin değil, dünyanın en renkli ve en estetik damlataş mağaralarından biridir! Torul ilçesinde yer alan bu devasa yeraltı sarayı; milyonlarca yılda oluşmuş sarkıtları, dikitleri, sütunları, org desenli duvarları ve mağara gülleriyle adeta doğanın heykeltıraşlık yaptığı eşsiz bir “Yeraltı Doğa Müzesi”dir. Ayrıca havasının astım hastalarına iyi geldiği bilinmektedir.

Modern Gümüşhane’nin kurulmasından önce şehrin asıl merkezi olan ve 1920’lere kadar Türk, Rum ve Ermenilerin barış içinde bir arada yaşadığı tarihi “Eski Gümüşhane” yerleşkesidir. Yan yana duran camileri, kiliseleri, tarihi köprüleri, hamamları ve dar sokaklarıyla Osmanlı’nın o efsanevi hoşgörü kültürünü açık havada sergileyen devasa bir kentsel sit alanıdır.

Dumanlı Köyü sınırları içinde, Karadeniz’in sisli ve sarp dağlarına gizlenmiş, 17. yüzyılda madenci Rumlar tarafından kurulan ve mübadele (1923) ile tamamen terk edilen efsanevi bir antik bölgedir. 7 ayrı mahalleden (Piştoflu, İşhanlı, Santa vb.) oluşan ve her birinde taş kiliselerin, çeşmelerin, 300’den fazla tarihi taş evin bulunduğu bu ıssız vadi, adeta Karadeniz’in “Machu Picchu”su niteliğinde bir açık hava müzesidir.

Kelkit ilçesinde yer alan, Roma İmparatorluğu’nun Doğu (Fırat) sınırını korumak için kurduğu 4 büyük lejyon kampından biri olan ünlü 15. Apollinaris Lejyonu‘nun merkezidir. Kazıların halen devam ettiği bu antik askeri kentte; lejyonerlere ait silahlar, Roma hamamları, su kemerleri ve devasa lejyon damgalı tuğlalar, Anadolu’daki Roma askeri tarihini aydınlatan paha biçilemez bir açık hava laboratuvarıdır.

Krom Vadisi’nin hemen girişindeki Olucak (İmera) köyünde yer alan, 14. yüzyılda (1350) Trabzon İmparatorluğu döneminde inşa edildiği düşünülen muazzam bir Ortodoks manastırıdır. Gotik esintiler taşıyan sivri kemerleri, doğuya bakan apsisi, çevresindeki şapeller ve olağanüstü taş işçiliğiyle, bölgenin en sağlam günümüze ulaşabilmiş tarihi inanç müzelerinden biridir.

Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu Bölgesi’nin en sağlam kalmış, en görkemli kalelerinden biridir. 1361 yılında Trabzon İmparatoru III. Alexios tarafından yaptırılan ve Osmanlı döneminde de aktif kullanılan kale; 130 metrelik sarp bir kayalığın üzerine oturtulmuş devasa surları, kuleleri ve Gümüşhane ovasını izleyen efsanevi konumuyla Orta Çağ mimarisinin devasa bir anıtıdır.

Gümüşhane’nin en gizemli vadilerinden biridir. 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı’nın maden politikalarıyla zenginleşen ancak mübadele ile boşalan bu vadide, 15 adet tescilli tarihi Rum kilisesi ve şapeli, taş köprüler ve harabe evler bulunur. Vadinin tamamı, madencilikle zenginleşmiş bir halkın geride bıraktığı devasa bir tarihi inanç ve sivil mimari müzesidir.

Orta Çağ’dan kalma tarihi Torul Kalesi’nin (Cenevizliler döneminde kullanılmıştır) o sarp kayalık zirvesine, günümüzde Türkiye’nin en yüksek cam seyir teraslarından biri (240 metre yükseklik) inşa edilmiştir. Bir yanda tarihi sur kalıntılarını incelerken, diğer yanda camın üzerine basıp ayaklarınızın altından geçen Karşit Çayı’nı izleyerek tarihle adrenalini aynı anda yaşayabilirsiniz.

Sadece Gümüşhane’nin değil, Anadolu’nun en estetik sivil mimari harikalarından biridir! Sarıçiçek Köyü’nde 1873 yılında yapılan iki adet tarihi köy odası (misafirhane), içlerindeki ahşap işçiliğiyle dünya çapında bir üne sahiptir. Tek bir çivi bile kullanılmadan (kündekari tekniğiyle) ve kök boyalarla bezenmiş tavanları, yüklükleri ve kahve köşeleriyle bütünüyle eşsiz bir ahşap sanatı müzesidir.

Gümüşhane’nin sarp ve efsanevi yapısını özetleyen, Evliya Çelebi’nin de Seyahatnamesi’nde övgüyle bahsettiği devasa kaledir. Vank köyü sınırlarında, 1530 metre rakımlı devasa bir kayalığın üzerine kartal yuvası gibi kondurulmuştur. Orta Çağ’da inşa edilen bu kale, savunma hendekleri ve gözetleme kuleleriyle İpek Yolu’nu kontrol eden tarihi bir anıttır.

Süleymaniye Mahallesi (Eski Gümüşhane) yolu üzerinde yer alan ve 19. yüzyılda inşa edilen, şehrin en görkemli konaklarından biridir. Üç katlı yapısı, haremlik-selamlık bölümleri, cumbası ve “hayat” adı verilen avlusuyla, Osmanlı döneminin Gümüşhane’deki sivil ve bürokratik yaşamını donduran harika bir etnografik konak müzesidir. (Günümüzde kültür evi/restoran olarak da hizmet verebilmektedir).

Gümüşhane’nin Şiran ilçesinde, dik ve devasa bir kaya kütlesinin içi tamamen oyularak (Sümela veya Kapadokya tarzı) oluşturulmuş 8 asırlık gizemli bir tapınaktır. Toprak seviyesinden 100 metre yüksekte bir mağaraya oyulan bu yapının içindeki sütunlar, şapeller ve inanç alanları; Doğu Karadeniz’in en ürkütücü ve devasa kaya oymacılığı müzelerinden biridir.

Harşit Çayı üzerinde, Gümüşhane-Erzincan karayolu güzergahında 1590 yılında inşa edilmiş efsanevi Osmanlı taş köprülerinden biridir. İpek Yolu’nun o zorlu sularını kervanların geçebilmesi için yapılan bu 54 metrelik, tek devasa gözlü (kemerli) taş yapı; sulara meydan okuyan Osmanlı köprü mühendisliğinin sivil bir açık hava anıtıdır.

Alemdar Köyü (Eski adıyla Hutura) sınırlarında, 14. yüzyılın ilk yarısında Trabzon İmparatorluğu döneminde yapılmış ve 19. yüzyılda Sultan Abdülhamid’in sağladığı ödeneklerle restore edilmiş, tarihi barış ve hoşgörüyü simgeleyen anıtsal bir yapıdır. Kubbeli mimarisi, sarp vadi içindeki konumu ve taş işçiliğiyle, Gümüşhane’nin o zengin Ortodoks inanç tarihinin en güzel yansımalarından biridir.

Kürtün ilçesinde yer alan, Avrupa’nın ve Kafkasların en uzun boylu (60 metreyi aşan) ve en geniş çaplı ladin ve göknar ağaçlarını barındıran efsanevi bir tabiat koruma alanıdır. Bu ormandaki yüzlerce yıllık anıt ağaçlar, bütünüyle doğanın milyonlarca yıllık evrimini ve Karadeniz orman ekosistemini sergileyen devasa bir “Yaşayan Doğa Tarihi Müzesi” niteliğindedir. Ormanın labirenti andıran sık dokusu ona “Örümcek” adını vermiştir.

Şiran ilçesinde, dağın bağrından (kayaların arasından) fışkıran 40 ayrı su kaynağının oluşturduğu eşsiz bir şelaledir. Suların yüksekten dökülmesiyle oluşan görsel şölen ve süt beyazı köpükler, bu alanı adeta doğanın kendi elleriyle yarattığı bir hidroloji sergisine dönüştürür. Yeni yapılan cam seyir terasıyla da şelalenin tüm ihtişamı kuşbakışı izlenebilir.

Gümüşhane’ye adını veren o efsanevi gümüş madenlerinin eritilip paraya dönüştürüldüğü yerdir! Süleymaniye Mahallesi’nde (Eski Gümüşhane) yer alan bu tarihi kalıntılar, Osmanlı İmparatorluğu’nun en önemli gümüş sikkelerinin (akçe) basıldığı üçüncü büyük darphanesidir. Günümüzde büyük oranda harabe halinde olsa da, kentin ekonomik ve sanayi tarihini anlatan paha biçilemez bir arkeolojik alandır.

Torul ilçesinin zirvelerinde, 3000 metre rakımlı dağların arasında gizlenmiş 18 adet devasa buzul gölünü barındıran muazzam bir parktır. Milyonlarca yıl önceki buzul çağının izlerini taşıyan kraterleri, endemik dağ çiçekleri ve sarp coğrafyasıyla burası; yeryüzünün jeolojik evrimini görmek isteyen kaşifler için bütünüyle yüksek irtifa bir doğa müzesidir.

Gümüşhane merkezde, 19. yüzyılın sonlarında inşa edilen ve şehrin sivil mimari özelliklerini (ahşap, taş ve kerpiç uyumunu) en zarif şekilde yansıtan tarihi konaklardan biridir. Restore edilerek turizme kazandırılan konak; geleneksel sedirli odaları, ahşap işlemeli tavanları ve Gümüşhane mutfağının sunulduğu salonlarıyla kentin yaşam kültürünü yaşatan sıcacık bir mekandır.

Karadeniz’i Doğu Anadolu’ya ve İran’a bağlayan, Marco Polo’dan Evliya Çelebi’ye kadar tarihin en ünlü seyyahlarının ve kervanlarının geçtiği efsanevi dağ geçididir. Yeni açılan modern tünellerden bağımsız olarak, 2000 rakımlı o eski Zigana yolunun keskin virajları, tarihi han kalıntıları ve sarp manzaraları bütünüyle bir “Tarihi İletişim ve Ticaret Müzesi”dir.

Şiran ilçesinde yer alan, geçmişte Rum, Ermeni ve Türklerin birlikte yaşadığı, zengin bir madenci yerleşimi olan tarihi bir köydür. İçerisinde halen kalıntıları duran üç tarihi kilise, kesme taştan inşa edilmiş geleneksel evler ve çeşmeler bulunur. Santa Harabeleri’ni aratmayan bu gizli köy, çok kültürlü yaşamı ve kırsal inanç mimarisini incelemek için harika bir açık hava ören yeridir.

Gümüşhane ile Trabzon sınırı arasında yer alan, Dumanlı (Santa) köyleri civarındaki bu yayla ismini; 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethi sırasında askerlerin geçişi için Karadere üzerine inşa ettirdiği söylenen tarihi taş köprüden alır. Hem efsanevi tarihi köprüsüyle hem de bozulmamış yayla kültürüyle bütünüyle bir kültür ve tarih rotasıdır.

Zigana dağlarının 1700 rakımlı eteklerinde, etrafı devasa sarıçam ve ladin ormanlarıyla çevrili olan, “Karadeniz’in Abant’ı” olarak bilinen efsanevi bir krater gölüdür. Zengin orman altı florası, yaban hayatı ve tertemiz havasıyla burası, doğa tutkunları için Gümüşhane’nin en estetik “Açık Hava Doğa Müzesi” ve dinlenme alanlarından biridir.

Kürtün ilçesinde, Örümcek Ormanları’na çok yakın bir lokasyonda sarp kayalıkların arasından 15 metre yükseklikten dökülen bir doğa harikasıdır. 2014 yılında Tabiat Anıtı olarak tescillenen bu bölge, suyun kayaları nasıl oyup şekillendirdiğini gösteren, ormanın derinliklerine gizlenmiş efsanevi bir jeoloji ve peyzaj sergi alanıdır.

Kürtün ilçesinde, Trabzon-Gümüşhane sınırındaki Kadırga Yaylası’nda yer alan dünyadaki en ilginç ibadethanelerden biridir! 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethederken ordusuyla burada cuma namazı kıldığı rivayet edilir. Fatih’in askerlerinin dizdiği taşlarla sınırları belirlenen; çatısı, duvarı veya kubbesi olmayan bu etrafı açık cami, gökyüzünün kubbe olarak kullanıldığı efsanevi bir inanç ve tarih alanıdır.

Karaca Mağarası ve Krom Vadisi güzergahlarının tam kesişim noktasında, Harşit Çayı ile Karaca deresinin birleştiği stratejik bir kayalığın üzerine kurulan Orta Çağ garnizonudur. Gümüşhane’deki diğer devasa kalelere göre daha küçük bir yapıda olsa da, vadilerin güvenliğini sağlamak için doğal kayalıkların nasıl birer sura dönüştürüldüğünü gösteren sarp ve estetik bir askeri arkeoloji anıtıdır.

Gümüşhane’nin sivil mimarisini ve kırsal yaşantısını en doğal haliyle koruyan, modernleşmeden uzak kalmayı başarmış efsanevi bir dağ köyüdür. Karadeniz ile İç Anadolu’nun iklim ve kültür geçişini yansıtan taş ve kerpiç karışımlı tarihi köy evleri, dar sokakları ve bozulmamış doğasıyla bütünüyle bir “Kırsal Etnografya Müzesi” niteliğindedir.

Adından da anlaşılacağı üzere keçilerin bile zor tırmanacağı kadar sarp ve dik bir tepede yer alan, Gümüşhane’nin savunma ağının bir diğer efsanevi halkasıdır. Canca ve Kov kaleleri kadar büyük olmasa da, İpek Yolu güzergahını izlemek ve ateşle haberleşmek amacıyla yapılan bu gözetleme kalesi; ulaşılmaz konumuyla doğa yürüyüşçüleri ve tarih kaşifleri için gizemli bir açık hava laboratuvarıdır.

Klasik bir müze vitrininden ziyade, Gümüşhane’nin ruhunu oluşturan o meşhur pestil ve kömenin (cevizli sucuk) duttan sofraya uzanan serüveninin anlatıldığı, şehrin dört bir yanına yayılmış üretim tesisleridir. Dut şırasının (herlenin) kaynatılması, cevizlerin iplere dizilmesi ve bezler üzerine serilerek kurutulması süreçlerini canlı canlı izleyebileceğiniz bu atölyeler, şehrin en lezzetli ve yaşayan sivil üretim müzeleridir.