Kahramanmaraş Müzeler Rehberi: Mozaikten Dondurmaya (Tüm Arkeoloji, İnanç ve Yaşayan Müzeler Rehberi)

Direkli Mağarası, Domuztepe ve çevredeki höyüklerden çıkarılan binlerce yıllık buluntuları barındıran, şehrin en büyük arkeolojik hafızasıdır. Özellikle müzede sergilenen 3500 yıllık Maraş Aslanı ve M.Ö. 1400’lü yıllara tarihlenen devasa “Maraş Fili” (Antik Fil İskeleti) ile bütünüyle sarsıcı bir “Doğa Tarihi ve Arkeoloji” laboratuvarıdır.

Tarihi 1850’lere dayanan eski Maraş Lisesi (Kara Lise) binasının restore edilmesiyle Türk edebiyatına kazandırılan, Türkiye’nin en büyük ve en kapsamlı edebiyat müzesidir! Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu, Erdem Bayazıt, Rasim Özdenören gibi Türk edebiyatına yön veren şairlerin (Yedi Güzel Adam) eğitim gördüğü bu taş bina; şiir dinleti odaları, daktilolar, el yazmaları ve o efsanevi lise nostaljisiyle bütünüyle bir “Yaşayan Şiir Müzesi”dir.

Modern Kahramanmaraş evlerinin tam altında, tesadüfen keşfedilen ve dünyayı sarsan Roma dönemi (M.S. 4. ve 5. yüzyıl) yeraltı metropolüdür! Özellikle zemin mozaiklerinde resmedilen günlük yaşam sahneleri, hayvan figürleri ve mimari motifler o kadar ince bir işçilikle yapılmıştır ki, Gaziantep Zeugma ile yarışacak seviyededir. Evlerin altından gün yüzüne çıkarılan bu mozaikler, antik kentin zenginliğini anlatan bir sanat şölenidir.

Şehrin tam kalbinde, etrafı dümdüz bir ovayla çevrili doğal ve sarp bir tepe üzerine inşa edilmiş olan, kökenleri Geç Hitit dönemine (M.Ö. 9. yüzyıl) kadar uzanan tarihi garnizondur. Milli Mücadele yıllarında Maraş halkının bayrak olayıyla destan yazdığı bu devasa askeri yapı; ayakta kalan kesme taş surları, tarihi giriş kapısı ve tüm şehri ayaklar altına alan seyir terasıyla kentin bağımsızlık sembolüdür.

Afşin ilçesinde yer alan ve Kur’an-ı Kerim’de (Kehf Suresi) bahsedilen efsanevi “Yedi Uyurlar” olayının geçtiğine inanılan (Dünyadaki en güçlü adaylardan biri) mucizevi mağara ve külliye kompleksidir! UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan bu alan; Roma döneminde putperestlikten kaçıp mağaraya sığınan ve 300 yıl uyuyan gençlerin anısına Selçuklu ve Dulkadiroğulları döneminde inşa edilmiş cami, kervansaray ve ribatıyla bütünüyle devasa bir inanç müzesidir.

16. yüzyıl Dulkadiroğlu ve Osmanlı döneminden günümüze kadar ticari işlevini kesintisiz sürdüren, Türkiye’nin en eski ve orijinal kapalı çarşılarından biridir! Taş Han’ın o asırlık kemerleri altında çekiç sallayan bakırcılar, yemeniciler, ahşap oymacıları ve sim sırma (maraş işi) işleyen zanaatkarlarla burası; klasik bir müze değil, bütünüyle kentin kalbinin attığı “Yaşayan Ticaret ve Etnografya Müzesi”dir.

1496 yılında Dulkadiroğlu Beyi Süleyman Bey tarafından yaptırılan, şehrin en büyük ve en ulu mabedidir! Ahşap tavan işlemeleri, kalem işi süslemeleri ve kesme taştan inşa edilmiş o görkemli minaresiyle beylik döneminin zarafetini günümüze taşıyan bu yapı; Maraş’ın Milli Mücadele dönemindeki ilk ateşinin yakıldığı, tarihi bayrak olayının başladığı sarsılmaz bir ruhani ve milli direniş müzesidir.

Kahramanmaraş’ın 1920’deki o destansı İstiklal mücadelesini, hareketli dioramalar, ses efektleri ve minyatür heykellerle anlatan çok modern ve sarsıcı bir savaş müzesidir. Sütçü İmam’ın attığı ilk kurşundan, kaleye çekilen bayrağa ve halkın o efsanevi direnişine kadar her sahnenin üç boyutlu olarak canlandırıldığı bu müze, kentin neden “Kahraman” unvanını aldığını gözler önüne seren bir gurur abidesidir.

1904 yılında Maraş Mutasarrıfı Mahmut Arif-i Paşa tarafından yaptırılan, geleneksel Kahramanmaraş konak mimarisinin en görkemli temsilcilerinden biridir. Ahşap karkas üzerine kerpiç/tuğla dolgulu, cumbalı ve geniş hayatlı (avlulu) bu efsanevi sivil yapı; günümüzde Maraş’ın yöresel kıyafetlerini, ceviz oyma sandıklarını, bakır eşyalarını ve geleneksel ev yaşantısını sergileyen sıcacık bir etnografya müzesidir.

Sadece bir müze değil, dünyanın en meşhur dondurmasına adanmış, tarihi bir hanın (Katip Han) dönüştürülmesiyle kurulmuş tatlı bir lezzet belleğidir! Ahır Dağı’ndan toplanan karların, keçi sütünün ve o efsanevi orkide kökünün (sahlebin) nasıl dünyanın en sakızlı, en lezzetli Maraş dondurmasına dönüştüğünü tarihi aletler, eski fıçı dövme makineleri ve balmumu heykellerle anlatan çok estetik bir “Gastronomi ve Endüstri Müzesi”dir.

16. yüzyılda (1500’lü yıllar) Dulkadiroğulları veya erken Osmanlı döneminde Ceyhan Nehri üzerine devasa kesme taşlardan inşa edilen 158 metre uzunluğunda efsanevi bir sivil mühendislik anıtıdır. 6 devasa kemerli gözü olan bu köprü; asırlar boyunca Anadolu’yu Halep ve Mısır’a bağlayan tarihi kervan yolunun en stratejik ve sarsılmaz geçiş noktalarından biri olarak ayakta kalmış bir ulaşım müzesidir.

Sarp kayalıkların üzerine inşa edilmiş, tarihi Bizans dönemine kadar uzanan ve İpek Yolu güzergahını kontrol etmek için yapılmış efsanevi bir dağ garnizonudur! Hurman Çayı’nın kıyısında yükselen, etrafı 15 metrelik devasa kesme taş surlarla çevrili bu kale; sarnıçları, su depoları ve burçlarıyla Afşin bölgesinin Orta Çağ savaş ve savunma tarihini sergileyen devasa bir açık hava askeri müzesidir.

İnsanlık tarihinin Kahramanmaraş’taki en eski izlerini (Paleolitik Çağ – M.Ö. 40.000) barındıran, Tekir Vadisi’ndeki bütünüyle vahşi bir jeoloji ve ilk çağ açık hava müzesidir! Üst üste üç devasa mağaradan oluşan, içinden şelaleler ve yeraltı sularının fışkırdığı bu karstik alan; hem ilk insanların yaşam alanını görmek hem de doğanın o kükreyen su sesinde kaybolmak için muazzam bir doğa/tarih parkurudur.

Anadolu’nun o büyük manevi mimarlarından, asıl adı Şeyh Hamid-i Veli olan (Bursa ve Darende’de de makamları/türbeleri bulunan) Somuncu Baba’nın Elbistan’da ikamet ettiği dönemde kurduğu tekkenin ve türbesinin bulunduğu efsanevi bir inanç anıtıdır. Ahşap tavanlı camisi, çilehanesi ve etrafındaki manevi atmosferiyle bu külliye, Elbistan’ın o dingin ve köklü tasavvuf tarihini yaşatan bir huzur müzesidir.

Kahramanmaraş’ın Kılavuzlu mevkiinde, Ceyhan Nehri vadisine hakim sarp bir tepe üzerine kurulmuş, İslam ordularının bölgeyi fethi sırasında şehit düştüğüne inanılan efsanevi sahabe ve komutan Eşter-i Nehai’ye (Malik Ejder) ait görkemli türbedir. Kesme taştan zarif mimarisi ve şehre/vadiye tepeden bakan o hakim konumuyla kentin en çok ziyaret edilen manevi müzelerinden ve sayfiye (seyir) alanlarından biridir.

Maraş’ın o köklü sivil mimarisini günümüze taşıyan en nadide ve en büyük ahşap konaklarından biridir! 19. yüzyılda inşa edilen, devasa ahşap cumbası, geniş “hayat”ı (avlusu) ve bağdadi duvar örgüsüyle dikkat çeken bu yapı; restore edilerek yöresel yemeklerin sunulduğu ve Maraş konak kültürünün yaşatıldığı sıcacık bir “Yaşayan Etnografya Müzesi”ne dönüştürülmüştür.

Sadece Kahramanmaraş’ın değil, tüm Anadolu’nun en eski yerleşim yerlerinden biri olan efsanevi bir Paleolitik Çağ (Yontma Taş Devri) laboratuvarıdır! Döngel köyü yakınlarında yer alan ve kazıları hala devam eden bu devasa kaya sığınağı (mağara); M.Ö. 12.000’li yıllara tarihlenen yontma taş aletleri, Ana Tanrıça figürleri ve ilk insanlara ait kalıntılarıyla insanlık tarihinin sıfır noktalarından biridir.

Maraş’ın tarihi dokusunu ayakta tutan bir diğer sivil mimari şaheseridir. Kesme taş zemin üzerine inşa edilmiş ahşap karkaslı yapısı, zarif pencere kafesleri ve geniş iç avlusuyla; 1900’lerin başındaki kent burjuvazisinin yaşam standartlarını belgeleyen muazzam bir sivil anıttır. Günümüzde kültürel etkinliklere ve geleneksel el sanatları kurslarına ev sahipliği yapar.

16. yüzyılın başlarında Dulkadiroğlu Beyi Şehsuvar Bey döneminde (Osmanlı egemenliğine geçiş arifesinde) inşa edilen, Elbistan’ın en görkemli inanç anıtıdır! Dört devasa filayağı üzerine oturtulan merkezi kubbesi, ince kesme taş işçiliği ve Selçuklu/Osmanlı geçiş dönemi mimari özelliklerini barındırmasıyla; bölgenin o ulu ve dingin ruhunu yansıtan efsanevi bir taş müzesidir.

Bozkırın ve ormanların ortasında aniden beliren, yerin metrelerce altından fışkıran gizemli bir krater (obruk) gölüdür! Çapı küçük olmasına rağmen dibi görünmeyen, güneş ışığıyla zümrüt yeşili ve turkuaz arasında gidip gelen o efsanevi rengiyle Yeşilgöz; dalgıçların bile haritasını tam çıkaramadığı, bütünüyle vahşi bir “Karstik Doğa ve Hidroloji Müzesi”dir.

Pazarcık ilçesinde, sarp kayalıkların üzerine inşa edilmiş, tarihi Roma ve Bizans dönemlerine kadar uzanan bölgenin en stratejik askeri anıtlarından biridir. Günümüze kulelerinin ve surlarının bir kısmı ulaşmış olsa da, ovaya hakim o ürkütücü konumu ve sarp yamaçlara oyulmuş gizli su sarnıçlarıyla, dönemin savunma mimarisini sergileyen bakir bir açık hava ören yeridir.

Sadece bir yayla değil, Türkiye’nin en güzel ve en zengin “Açık Hava Botanik Müzelerinden” biridir! 1320 metre rakımlı bu efsanevi yayla; göknar, sedir ve meşe ormanlarının birbirine girdiği, geyik sürülerinin serbestçe dolaştığı ve endemik bitki türleriyle bezenmiş devasa bir oksijen deposu ve ekosistem laboratuvarıdır.

Andırın ilçesinde (Andırın, kaleler şehri olarak da bilinir) yer alan, bölgedeki onlarca kaleden en sarp ve en gizemli olanlarından biridir. Çukurhisar köyünün tepesinde bir kartal yuvası gibi duran, Roma dönemine tarihlenen bu devasa yapı; kuleleri ve surlarıyla tarihi geçitleri (Kilikya’yı İç Anadolu’ya bağlayan yolları) nasıl kontrol ettiğini gösteren sarsılmaz bir askeri mimari şaheseridir.

Yine Onikişubat ilçesinde, sarp kayalıkların ve asırlık çam ağaçlarının arasından kükreyerek çıkan Fırnız Çayı’nın oluşturduğu devasa bir tabiat anıtıdır! Doğal alabalık tesislerinin bulunduğu, buz gibi sularıyla kanyonun içinden akan bu vadi; şehrin o bunaltıcı havasından kaçıp doğanın suyla olan o efsanevi sergisini izleyebileceğiniz bir rekreasyon müzesidir.

Hacınınoğlu köyü yakınlarında yer alan, Türkiye’nin gizli kalmış mağara ekosistemlerinden biridir. İçerisinden şelalenin aktığı, devasa sarkıt ve dikitleriyle tam bir yeraltı laboratuvarı olan bu mağara; özellikle astım ve bronşit hastalarına iyi geldiği söylenen nemli havasıyla hem bir “Jeoloji” hem de bir “Şifa Müzesi” olarak doğa tutkunlarını bekler.

Tarihi antik çağlara (Roma/Bizans) kadar uzanan, sarp dağların arasında kaynayan kükürtlü ve şifalı sularıyla bölgenin en köklü sağlık merkezlerinden biridir. Dağların o serin havasıyla yerin altından gelen 45 derecelik termal suların buluştuğu bu kaplıcalar; sadece bir dinlenme tesisi değil, asırlardır insanların şifa aradığı bir “Tarihi Termal Tıp Müzesi”dir.

Göksun ilçesinde, sarp ve iğne yapraklı ormanların zirvesine Bizans döneminde inşa edilmiş muazzam bir sınır kalesidir. Çukurova ile İç Anadolu arasındaki stratejik geçitleri kontrol etmek için yapılan bu devasa garnizon, ayakta kalan burçları ve etrafını saran o efsanevi Göksun yaylalarıyla (Kafkas göçmenlerinin yaşadığı köylerle) harika bir tarihi ve kültürel rotadır.

Şehir merkezine çok yakın olan, içerisinde 400 yaşını aşmış devasa anıt meşe ağaçlarının bulunduğu efsanevi bir gen koruma alanıdır. Göletleri, ahşap köprüleri, yürüyüş yolları ve Türkiye’nin farklı bölgelerinden getirilmiş yüzlerce endemik bitki türüyle burası, doğanın o kusursuz estetiğini sergileyen “Canlı Bir Botanik Müzesi”dir.

Anadolu’nun en büyük ve en bereketli nehirlerinden biri olan Ceyhan Nehri’nin yeryüzüne çıktığı (doğduğu) efsanevi noktadır! Elbistan ovasının ortasında, devasa ağaçların arasından buz gibi kaynayarak dev bir gölete dönüşen bu su kaynağı; sadece bir rekreasyon alanı değil, etrafında medeniyetlerin yeşermesini sağlayan “Nehirlerin Doğuşunu” izleyebileceğiniz bütünüyle bir Hidroloji Müzesi’dir.

Maraş’ın manevi mimarlarından, 16. yüzyılda yaşadığı bilinen ve kentin en ulu dervişlerinden biri olan Şeyh Adil’e ait türbedir. Etrafında zamanla gelişen ve kentin en eski mezarlığı olan bu alan; tarihi şahideleri (mezar taşları), Osmanlı dönemi taş oymacılığı ve uhrevi atmosferiyle şehrin tasavvufi ve demografik hafızasını barındıran sessiz bir açık hava epigrafya (yazıtbilim) müzesidir.