Kocaeli Müzeler Rehberi: Sanayiden Sanata (Tüm Osman Hamdi Bey, Gemi, Saray ve Kağıt Müzeleri Rehberi)

Tarihi 1873 yılına dayanan, Almanlar tarafından inşa edilmiş efsanevi “Eski İzmit Garı” binalarının restore edilmesiyle kurulan muazzam bir komplekstir. Roma İmparatorluğu’nun en büyük dört başkentinden biri olan antik “Nicomedia”nın o devasa heykellerini, renkli rölyeflerini, Herakles heykellerini ve Osmanlı’nın yöresel etnografik eserlerini bu nostaljik gar taş binalarının serinliğinde sunan kentin ana hafıza merkezidir.

Sadece bir müze değil, Cumhuriyet tarihinin en büyük sanayi devrimlerinden birinin efsanevi anıtıdır! 1936 yılında kurulan ve yıllarca Türkiye’nin kağıt ihtiyacını karşılayan devasa SEKA fabrikasının, dev makineleri ve üretim bantları yerinden bile oynatılmadan dönüştürüldüğü devasa bir endüstri müzesidir. Ağacın hamurdan kağıda dönüşme serüvenini asırlık devasa çarkların arasında yürüyerek öğrendiğiniz, bütünüyle sarsıcı bir “Endüstriyel Miras” laboratuvarıdır.

Sultan Abdülaziz döneminde, Avrupa mimarisi ve Osmanlı estetiğinin o efsanevi karışımıyla inşa edilmiş muazzam bir saray yavrusudur. İstanbul dışında padişahlar için yaptırılan ilk ve tek saray/av köşkü olma özelliğini taşıyan bu yapı; Atatürk’ün 1923 yılında o meşhur basın toplantısını düzenlediği, tavanlarındaki efsanevi kalem işçiliği ve altın varaklarıyla bütünüyle bir “Sivil Mimari ve Cumhuriyet Belleği” müzesidir.

Kocaeli’nin en meşhur kentsel simgesidir! II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. yılı (1901) şerefine, İzmit mutasarrıfı Musa Kazım Bey tarafından neoklasik tarzda kesme taştan inşa ettirilen bu zarif kule; dört cephesindeki saat kadranları, ince taş oymacılığı ve Kasr-ı Hümayun ile aynı kampüsü paylaşan hakim konumuyla kentin o asil ve tarihi silüetini oluşturur.

Sıradan bir deniz müzesi değil; İzmit Körfezi’nin sularında yüzen gerçek savaş gemilerinin müzeye dönüştürüldüğü efsanevi bir donanma parkıdır! Kore ve Kıbrıs Barış Harekatlarında görev yapmış devasa TCG Gayret Muhribi ve bizzat içine girip dehlizlerinde kaybolacağınız TCG Hızırreis Denizaltısı, savaş gemilerindeki o dar ve zorlu yaşamı birebir hissettiren benzersiz bir deneyim sunar.

“Kaplumbağa Terbiyecisi” tablosunun efsanevi yaratıcısı, Türk müzeciliğinin kurucusu büyük ressam Osman Hamdi Bey’in 1884 yılında Gebze Eskihisar sahilinde yaptırdığı efsanevi yazlık köşküdür. Fransız mimarisiyle ahşap olarak inşa edilen, çiçekli devasa kapıları ve denize sıfır huzur dolu bahçesiyle bu konak; büyük ustanın resim atölyesini ve özel eşyalarını barındıran bütünüyle “Şiirsel Bir Sanat Müzesi”dir.

Osman Hamdi Bey Müzesi’ne çok yakın bir konumda, denize hakim sarp bir tepe üzerine inşa edilmiş olan ve tarihi Bizans dönemine uzanan görkemli bir sahil garnizonudur. Marmara Denizi’nden İzmit Körfezi’ne girişi kontrol etmek için kurulan; yüksek tuğla ve kesme taş surları, devasa burçlarıyla gün batımında efsanevi fotoğraflar veren sessiz ve asil bir askeri anıttır.

Gebze’nin tam kalbinde, 1523 yılında Mısır Valisi Çoban Mustafa Paşa tarafından Büyük Usta Mimar Sinan’a (veya Sinan’ın baş kalfalarına) inşa ettirilmiş olan efsanevi bir Osmanlı şaheseridir! Cami, türbe, imaret, tekke, kütüphane ve devasa bir kervansaraydan oluşan bu külliye; özellikle Mısır’dan özel olarak getirtilen o muazzam mermer taş süslemeleri ve revaklı avlusuyla Gebze’nin tarihi ruhunu tek başına ayakta tutan bir mimari müzedir.

Dünya harp tarihinin en efsanevi taktik dehalarından biri olan, filleriyle Alpler’i aşarak Roma İmparatorluğu’na diz çöktüren Kartacalı meşhur komutan Hannibal Barca’nın M.Ö. 183 yılında sürgündeyken yüzüğündeki zehri içerek intihar ettiği yer Gebze (Libyssa) kıyılarıdır! Atatürk’ün vasiyeti üzerine 1981 yılında TÜBİTAK yerleşkesi arazisine yapılan bu sembolik anıt mezar, dünya tarihine yön veren bu büyük komutanın anısını yaşatan efsanevi bir saygı anıtıdır.

Dünya sivil mimarisinde eşine çok az rastlanan efsanevi bir prefabrik şaheserdir! 1884 yılında Alman İmparatoru II. Wilhelm’in Osmanlı’yı ziyareti sırasında, padişah II. Abdülhamid’in emriyle Hereke’de sadece “Bir Gün” içinde tamamen çivisiz ve geçme (ahşap kündekari) yöntemiyle monte edilmiştir. Denize nazır bu efsanevi ahşap yalı köşkü, dönemin diplomatik zarafetini ve Osmanlı pratik mühendisliğini sergileyen büyüleyici bir sivil anıttır.

Sadece Türkiye’nin değil, dünyanın en prestijli “Saray Halılarının” dokunduğu, 1843 yılında Sultan Abdülmecid döneminde kurulan efsanevi endüstri müzesidir! Dolmabahçe’den Yıldız Sarayı’na kadar tüm padişah saraylarını süsleyen, santimetrekaresinde binlerce düğüm bulunan o akıl almaz ipek Hereke halılarının devasa tarihi tezgahlarında nasıl dokunduğunu canlı canlı görebileceğiniz “Yaşayan Bir Sanayi ve Sanat Müzesi”dir.

19. yüzyılın sonlarında İzmit Mutasarrıfı (Valisi) Sırrı Paşa tarafından Fransız mimarlara inşa ettirilen, İzmit sivil mimarisinin şahikasıdır! Kocaeli’deki sivil konak mimarisinin en zarif ahşap işçiliklerinden birini barındıran bu yapı; iç duvarlarını süsleyen efsanevi antik dönem mitolojik freskleri (resimleri) ve yüksek tavanlarıyla kentin o zengin, batılı ve elit konak yaşantısını sergileyen harika bir yaşam müzesidir.

Kocaeli’nin o güçlü askeri denizcilik ruhunu yansıtan bir diğer efsanevi rotasıdır. 1964 yılında ABD’de yapılan, 40 yıl boyunca Türk Deniz Kuvvetleri’ne hizmet eden “TCG Yarhisar” Karakol Gemisi, emekliye ayrıldıktan sonra Gölcük sahiline çekilip bütünüyle bir “Yaşayan Savaş Gemisi Müzesi”ne dönüştürülmüştür. Geminin tüm askeri sırlarını, kaptan köşkünü ve silah sistemlerini adım adım gezebileceğiniz harika bir deneyim alanıdır.

İzmit merkezinde, 19. yüzyıl Osmanlı döneminde askeri redif (yedek asker) deposu/kışlası olarak inşa edilmiş, çok estetik neoklasik kesme taş bir yapıdır. Restore edildikten sonra Atatürk’ün İzmit ziyaretlerine ait fotoğrafların, Kurtuluş Savaşı anılarının ve kentin yakın tarihinin sergilendiği, son derece şık ve etkileyici bir milli hafıza ve sivil mimari müzesidir.

İzmit’in fethinden hemen sonra (1332) Orhan Gazi döneminde, şehrin en hakim tepelerinden birinde şehzade Süleyman Paşa tarafından yaptırılan ve İzmit’teki ilk Osmanlı/Türk eserlerinden biri olan efsanevi bir camidir. Asıl önemi mimarisinden ziyade; Türkiye’de hala yaşatılan “Cuma hutbesine kılıçla çıkma” geleneğinin yüzyıllardır kesintisiz sürdürüldüğü, kılıçla fethedilen yerin o manevi ve askeri gücünü simgeleyen yaşayan bir inanç müzesidir.

Seka Kağıt Müzesi ile aynı devasa kampüsü paylaşan, Türkiye’nin en büyük ve en modern bilim müzelerinden biridir. Eski SEKA fabrikasının tarihi endüstriyel hangarının restore edilmesiyle kurulan bu merkez; yüzlerce interaktif deney düzeneği, uçak simülatörleri, optik illüzyon odaları ve planetaryumuyla her yaştan ziyaretçiyi bilimin o eğlenceli ve sarsıcı dünyasına çeken muazzam bir “Yaşayan Bilim Laboratuvarı”dır.

İzmit’te, 1844 yılında Sultan Abdülmecid döneminde Osmanlı ordusunun çuha (kalın yünlü kumaş) ve fes ihtiyacını karşılamak için İngiliz mühendislerin de yardımıyla kurulan erken dönem sanayi anıtıdır. “Fabrika-i Hümayun” adıyla kurulan, İngiltere’den getirilen devasa buhar makineleriyle çalışan bu kompleksin günümüze ulaşan taş yapıları (bacaları, atölye kalıntıları), Osmanlı’nın sanayi devrimini yakalama çabasının hüzünlü ve efsanevi bir açık hava müzesidir.

17. yüzyılın sonlarında, Avusturya İmparatorluğu’na karşı verdiği bağımsızlık savaşı sonrasında Osmanlı İmparatorluğu’na sığınan ve Kocaeli’nin “Çiçekli Çayır” (Kartepe) bölgesinde yaşayıp vefat eden efsanevi Macar Kralı Thököly İmre (Tökeli İmre) ve eşi İlona Zrínyi anısına yapılmış şık bir anı evidir. Kartepe’nin Seka Kampı bölgesindeki bu müze ev, Türk-Macar dostluğunun ve Osmanlı’nın siyasi sığınmacılara kucak açışının sivil mimariyle yoğrulmuş sıcacık bir örneğidir.

17 Ağustos 1999 Marmara Depremi’nin merkez üssü olan Gölcük Kavaklı sahilinde, felaketin anısını yaşatmak ve kayıpları anmak için denize sıfır noktada kurulmuş son derece sarsıcı ve hüzünlü bir “Açık Hava Hafıza Müzesi”dir. Depremin gerçekleştiği saat olan 03:02’de durmuş olan bir saat heykeli, fay hattını simgeleyen yarıklar ve hayatını kaybedenlerin isimlerinin kazındığı mermer duvarlarla bütünüyle bir ibret anıtıdır.

Gebze ilçesinde, Dilovası mevkiinde 16. yüzyılda (1500’lerin ortası) Mimar Sinan tarafından veya onun ekolüyle inşa edildiği düşünülen (Sultan Süleyman’ın eşi Hürrem Sultan veya Nurbanu Sultan adına), tarihi bir su/ulaşım mühendisliği anıtıdır. Dilderesi üzerinde bulunan, 65 metre uzunluğundaki üç gözlü bu efsanevi taş köprü; Osmanlı ordularının doğu (Anadolu) seferlerine çıkarken geçtiği o efsanevi “Menzil (Lojistik) Yolu”nun en zarif ayaklarından biridir.

Kocaeli’nin sahil şeridindeki yemyeşil ilçesi Kandıra, Karadeniz sahillerinin yanı sıra “Kandıra Bezi” adını verdiği, yüzyıllardır keten ipinden el tezgahlarında dokunan o efsanevi kumaşıyla bütünüyle bir “Yaşayan Etnografya Müzesi”dir! İlçe merkezindeki veya köylerindeki dokuma atölyelerine girdiğinizde; ahşap tezgahların tıkırtısı, tamamen doğal ipler ve o incecik işçilik size Trakya/Karadeniz kültürünün otantik ruhunu sunar.

İzmit’in en yüksek tepelerinden biri olan Bağçeşme mevkiinde, kenti fetheden Orhan Gazi’nin oğlu Şehzade Süleyman Paşa tarafından 14. yüzyılda (1330’lar) yaptırılan efsanevi bir erken dönem Osmanlı eseridir! Orhan Gazi Camii (hutbeye kılıçla çıkılan cami) ile aynı dönemde inşa edilen bu yapı; Kocaeli’deki en eski Türk-İslam hamam mimarisini, külhan bacalarını ve o efsanevi kubbe (filgözü pencereli) işçiliğini sergileyen devasa bir taş anıttır.

İzmit Hacıhasan Mahallesi’nde yer alan o meşhur Selim Sırrı Paşa Konağı’nın tam karşısında bulunan, 19. yüzyılın sonlarında inşa edilmiş, pembe aşıboyalı zarif bir sivil mimari şaheseridir! Çoğunlukla konağın haremlik bölümü veya kethüda (kahya) evi olarak kullanıldığı düşünülen bu üç katlı zarif ahşap köşk, Kocaeli sivil konak mimarisinin o cumbalı ve renkli vitrinini tamamlayan harika bir fotoğraf ve kültür noktasıdır.

Kocaeli’nin güney körfez kıyısında yer alan Karamürsel ilçesine adını veren, Osmanlı donanmasının (İnce Donanma) ilk kaptan-ı deryalarından olan efsanevi Türk denizcisi Karamürsel Alp’in anıt mezarıdır. “Karamürsel Kayığı” adı verilen hızlı savaş/yük gemilerinin mucidi olan bu büyük komutanın türbesi ve etrafındaki sahil şeridi, bütünüyle “Osmanlı Erken Dönem Denizcilik Hafızası”nın açık hava müzesidir.

Gebze’nin hemen bitişiğindeki Darıca sahilinde, Marmara Denizi’ne hakim bir burun üzerinde Bizans ve Cenevizliler döneminden kalma tarihi bir sahil garnizonudur! Antik ismi “Tararion” olan bu kale, İzmit Körfezi’nin girişini kontrol eden bir savunma ağıydı. Günümüzde denize sıfır bir çay bahçesi/park alanı içinde kalan sur duvarları ve burçlarıyla, denize karşı kahve yudumlarken tarihi soluyabileceğiniz eşsiz bir açık hava müzesidir.

Gebze ilçesinde yer alan, 1.5 kilometre uzunluğundaki devasa bir kanyon ve kaya tırmanışı (alpinizm) cennetidir! Ortasından Ballıkaya Deresi’nin aktığı, sarp ve dikey kireçtaşı kayalıklarıyla örülü bu vadi; İstanbul ve Kocaeli’nin dibinde aniden karşınıza çıkan bütünüyle vahşi bir “Açık Hava Jeoloji, Flora ve Macera Müzesi”dir. Endemik bitkileri, şelaleleri ve doğal havuzlarıyla doğanın muazzam gücünü sergiler.

İzmit Sekapark bölgesinde veya şehir merkezinde yer alan, Cumhuriyet’in kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün İzmit ziyaretlerinde kullandığı efsanevi ahşap konaklardan biridir. Kasr-ı Hümayun ve Redif Binalarının o ihtişamlı ortamından farklı olarak, daha sade ve şık bir ahşap işçiliğe sahip olan bu binalar; İzmit’teki o “Cumhuriyet Dönemi Hafızasını” yaşatan ve kişisel anıların sergilendiği sıcacık bir sivil müzedir.

Klasik bir müze vitrinine sığmayan, erken Cumhuriyet döneminin “Sanayi Kenti ve İşçi Sınıfı” kimliğini anlatan efsanevi bir sivil kentsel alandır. SEKA fabrikasının kurulmasıyla birlikte işçiler ve mühendisler için yapılan tek/iki katlı, bahçeli ve muntazam bir nizama sahip olan bu efsanevi evler; Cumhuriyet’in fabrikaları sadece bir üretim yeri değil, aynı zamanda modern bir “Sosyal Yaşam Kampüsü” olarak nasıl kurguladığını gösteren bir kentsel etnografya açık hava müzesidir.

SEKA Kağıt Müzesi ve Kocaeli Bilim Merkezi’nin bulunduğu devasa Sekapark kampüsünün dış bahçeleridir! Bu alan sadece çimenlerden ibaret değil; yıllarca kağıt fabrikasına hammadde taşıyan devasa tarihi buharlı lokomotiflerin (kara trenlerin), endüstriyel vinçlerin ve dev çarkların birer açık hava heykeli gibi sergilendiği, İzmit sahilini “Devasa Bir Açık Hava Endüstri Müzesi”ne dönüştüren eşsiz bir rekreasyon alanıdır.

İzmit Körfezi’nin güney sahillerinde, Kocaeli’nin (Nicomedia’nın) kurulmadan önceki ilk ve en eski (M.Ö. 8. yüzyıl) Megara/İyonya denizci kolonisinin kurulduğu bölgedir. Antik ismi “Astakoz” olan (Istakoz anlamına gelir) bu bölgenin kalıntıları çoğunlukla toprak ve deniz altında kalmış olsa da; Başiskele sahillerindeki o tarihi İzmit Körfezi ruhu, restore edilen birkaç ahşap Yalı Evi ile birlikte bölgenin ilk denizci kaşiflerinin izini süren efsanevi bir sivil alandır.