Kütahya Müzeler Rehberi: Çininin Başkenti (Tüm Çini, Arkeoloji, Savaş ve Kent Müzeleri Rehberi)

Dünyanın ve Türkiye’nin ilk ve tek “Çini Müzesi” olma unvanını taşıyan, 1411 yılında Germiyanoğulları Beyi II. Yakup tarafından yaptırılan efsanevi bir külliyedir. Başlangıçta imaret (aşevi) olarak inşa edilen ve II. Yakup’un çinili sandukasını barındıran bu yapı; 14. yüzyıldan günümüze kadar üretilmiş o göz alıcı Kütahya ve İznik çinilerini, vazo ve tabaklarını sergileyen bütünüyle bir “Ateş ve Toprak Sanatı Müzesi”dir.

Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesinde yer alan, dünyanın en sağlam kalmış Zeus Tapınaklarından birine ev sahipliği yapan devasa bir Roma metropolüdür! Anadolu’nun İkinci Efes’i olarak anılan bu efsanevi açık hava müzesinde; 20 bin kişilik dev stadyum ve tiyatro kompleksi, sütunlu caddeler ve dünyanın ilk borsası (Macellum) olan muazzam bir ticari pazar yeri bulunur.

1314 yılında Germiyanoğulları döneminde inşa edilen ve Selçuklu mimarisinin özelliklerini taşıyan tarihi “Vacidiye Medresesi” binasında hizmet veren bir zaman tünelidir. Kubbeli ve kapalı avlulu bu şık taş medresede; Aizanoi’den getirilen Amazon lahitleri, Roma dönemi heykelleri ve Paleolitik çağdan kalma fosiller bütünüyle Orta Çağ mimarisinin mistik gölgesi altında sergilenir.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu o efsanevi “Başkomutanlık Meydan Muharebesi”nin (Büyük Taarruz) kazanıldığı topraklara, aziz şehitlerimizin anısına 1992 yılında yaptırılmış devasa bir açık hava milli hafıza müzesidir. Mehmetçik Anıtı, Milis Anıtı, Üç Komutan Anıtı ve Kurtuluş Savaşı’nda şehit düşen binlerce askerin isimlerinin yazılı olduğu o duygu yüklü mezarlıklarla kalbinizi titreten muazzam bir gurur alanıdır.

Dumlupınar Şehitliği’ne çok yakın bir konumda yer alan ve o efsanevi savaşın (Büyük Taarruz) gerçek objelerini barındıran sarsıcı bir savaş müzesidir. Yunan askerlerinden ele geçirilen silahlar, Türk askerlerine ait süngüler, cepheden çıkan şarapnel parçaları, erzak kapları ve dönemin savaş krokileriyle bütünüyle bir “Kan ve Barut” müzesidir.

19. yüzyıl Osmanlı sivil mimarisinin Kütahya’daki en zarif iki katlı ve geniş bahçeli ahşap konaklarından biridir. Macaristan’ın bağımsızlık hareketinin lideri Lajos Kossuth’un 1850-1851 yılları arasında ailesiyle birlikte Osmanlı İmparatorluğu’na sığınıp bu evde misafir edilmesi nedeniyle efsaneleşmiştir. Kossuth’un çalışma odası, Macar Devrimi’ne ait anılar ve efsanevi Kütahya konak yaşamını barındıran sıcacık bir diplomasi müzesidir.

Sadece Kütahya’nın değil, Türkiye’nin ve dünyanın en eşsiz dış cepheye sahip camilerinden biridir! Dünyaca ünlü Kütahyalı ressam ve neyzen Ahmet Yakupoğlu tarafından 1973 yılında yaptırılan bu caminin içi değil, Orta Asya (Semerkant/Buhara) mimarisinden esinlenilmiş dış cephesi ve minaresi tamamen masmavi Kütahya çinileriyle kaplıdır. Bütünüyle devasa bir çini sanat eseridir.

Antik çağlardan kalma temel kalıntıları üzerine Bizanslılar tarafından inşa edilen, Selçuklu, Germiyanoğlu ve Osmanlılar tarafından sürekli onarılan, Kütahya’ya tepeden bakan efsanevi bir sarp garnizondur. 70’ten fazla burcu olan bu devasa savunma hattının zirvesinde ise Türkiye’nin ender mimari yapılarından biri olan, kendi etrafında 45 dakikada bir tam tur dönen efsanevi “Döner Gazino” (restoran) bulunur.

Şehrin en büyük ve en ulu mabedidir! 1381 yılında Germiyanoğlu Süleyman Şah döneminde başlanan, Yıldırım Bayezid döneminde (1410) tamamlanan bu efsanevi eser, Osmanlı’nın kuruluş dönemi mimarisinin şahikasıdır. 64 ahşap sütun üzerine oturtulmuş çatısıyla bilinen bu caminin en ilginç sırrı; depremde binanın dengesinin bozulup bozulmadığını kontrol etmek için sütunların içine yerleştirilen ve asırlardır dönen o efsanevi “Denge Taşları”dır.

“Seyahat ya Resulallah!” diyerek dünyayı dolaşan 17. yüzyılın en büyük gezgini Evliya Çelebi, aslen Kütahyalıdır (Zırtaboğulları sülalesinden). Onun Kütahya’da doğduğu (veya ailesinin yaşadığı) evin olduğu alanda, aslına uygun geleneksel bir Kütahya konağı olarak restore edilen bu şık yapı; büyük seyyahın hatırasını, Kütahya yöresel el sanatlarını ve Seyahatname’den kesitleri sergileyen harika bir edebiyat ve kültür müzesidir.

Klasik bir müze binası değil, Kütahya’nın sivil mimari hafızasını donduran devasa bir açık hava “Sokak Müzesi”dir! 18. ve 19. yüzyıllardan kalma, iki veya üç katlı, ahşap karkas üzerine kerpiç/tuğla dolgulu, cumbalı (çıkmalı) ve beyaz/sarı aşı boyalı efsanevi Kütahya evlerinin inci gibi yan yana dizildiği bu Arnavut kaldırımlı sokak; fotoğraf tutkunları için eşsiz bir zaman makinesidir.

Şehrin 100 yıllık ticari, sivil ve kentsel gelişimini; demircilerinden çinicilerine, Kütahya türkülerinden yöresel bindallı kıyafetlerine kadar geniş bir perspektifle anlatan çok zengin bir sivil bellek merkezidir. Restore edilmiş eski bir taş binada yer alan müze, balmumu heykeller ve meslek dioramalarıyla (canlandırmalarıyla) Kütahya halkının geçmişteki günlük yaşantısını birebir yaşatan sıcak bir etnografya merkezidir.

“Çininin Picasso’su” olarak bilinen, UNESCO Yaşayan İnsan Hazinesi ödüllü dünyaca ünlü Kütahyalı çini ustası merhum Sıtkı Olçar’ın şaheserlerine adanmış efsanevi bir sanat müzesidir. Ustanın klasik Kütahya çinisi formlarını kırarak oluşturduğu o avangart, özgün ve masalsı eserlerin (dev vazolar, özel formlu tabaklar) sergilendiği bu müze; Kütahya çiniciliğinin modern sanata nasıl evrildiğinin en estetik kanıtıdır.

Kütahya, Afyonkarahisar ve Eskişehir üçgenine yayılan o devasa ve efsanevi “Frigya” medeniyetinin Kütahya sınırları içinde kalan inanılmaz bölümüdür! Ovacık, İncik ve Yenice köyleri çevresinde yoğunlaşan; devasa volkanik tüf kayalara oyulmuş kiliseler, sığınaklar, kaya mezarları (Deliktaş) ve peri bacalarıyla bütünüyle Kütahya’nın gizli “Kapadokyası” ve 3000 yıllık vahşi doğa müzesidir.

Klasik bir müze değil, koca bir imparatorluğun gölgesinde yeşerdiği efsanevi bir tabiat anıtıdır! Ertuğrul Gazi’nin annesi Hayme Ana’nın, Kayı Boyu’nun yazlığı olan Domaniç’e geldiklerinde Osman Gazi’nin beşiğini dallarına kurduğu ve ninniler söylediği o meşhur ulu çam ağacıdır. 1980’de doğal ömrünü tamamlayıp devrilen bu ağaç, bugün üzerindeki koruma çatısıyla Osmanlı’nın doğuşunu simgeleyen bütünüyle bir devasa “Anıt Ağaç Müzesi”dir.

Domaniç ilçesinin Çarşamba köyünde yer alan, Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman Gazi’nin ninesi, Ertuğrul Gazi’nin annesi olan ve “Devlet Ana” olarak anılan Hayme Hatun’un efsanevi türbesidir! 1892 yılında II. Abdülhamid tarafından bugünkü kubbeli ve görkemli haline kavuşturulan bu anıt mezar; Kayı Boyu’nun Domaniç yaylalarındaki o destansı doğuşunu ve bir imparatorluğun temelindeki o güçlü “Ana” figürünü yaşatan tüyleri diken diken eden bir inanç ve tarih anıtıdır.

Altıntaş ilçesinde, 30 Ağustos 1922’de Mustafa Kemal Paşa’nın “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” o meşhur ve tarihi emrini verdiği 1181 rakımlı Zafertepe’ye dikilmiş devasa bir şükran anıtıdır! Çatılmış silahların uzaktan bir alevi (zafer meşalesini) andırdığı bu dev betonarme anıt; Cumhuriyet’in temellerinin atıldığı o sarsılmaz taarruzu rüzgarlı bozkırın ortasında tüm görkemiyle sergileyen efsanevi bir açık hava müzesidir.

Kütahya merkezine çok yakın olan Yoncalı Kaplıcaları bölgesinde, 1233 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat döneminde (Sultanın emriyle) yaptırılmış efsanevi bir şifa kompleksidir! Rivayete göre amansız bir hastalığa yakalanan kızının bu kaplıcalarda şifa bulması üzerine yaptırılan bu kesme taş tarihi hamam ve cami; Selçuklu’nun termal tıp ve sivil mimari belleğini yaşatan bütünüyle bir “Tarihi Şifa Müzesi”dir.

Klasik kapalı vitrinlerin aksine, Kütahya-Eskişehir karayolu üzerinde devasa bir çini kase şeklinde tasarlanmış girişiyle misafirlerini karşılayan bütünüyle “Yaşayan Bir Zanaat ve Etnografya Müzesi”dir! İçerisinde onlarca çini atölyesinin ve satış mağazasının bulunduğu bu çarşıda; ham toprağın tornada şekillenmesinden fırınlanmasına, fırça ile o efsanevi mavi lale/karanfil motiflerinin çizilmesine kadar tüm süreci ustalardan canlı canlı izleyebilirsiniz.

Kütahya’nın devasa linyit kömürü havzasının tam ortasında yer alan ve kömür çıkarma çalışmaları sırasında kurtarma kazılarıyla ortaya çıkarılan, dünyada eşine az rastlanır bir arkeoloji sahasıdır! Tunç Çağı’ndan Roma dönemine kadar uzanan 5 bin yıllık kesintisiz bir yerleşim tarihini aydınlatan bu alandan çıkan beyin ameliyatlı kafatasları ve binlerce seramik kap, antik dönem Anadolu insanının gündelik yaşamını anlatan muazzam bir laboratuvardır. (Buluntuların birçoğu Kütahya Müzesi’ndedir).

Kütahya’nın o efsanevi “Samanpazarı” bölgesinin kalbini oluşturan, 15. yüzyıl sonlarında Gedik Ahmet Paşa tarafından yaptırılan iki devasa tarihi ticaret merkezidir. Kemerli kapıları, kalın taş duvarları ve asırlardır kesintisiz süren ticaret kültürüyle bu bedestenler; Kütahya esnafının ahilik kültürünü yaşatan ve İpek Yolu’nun Kütahya durağını temsil eden bütünüyle bir “Tarihi Ticaret Müzesi”dir.

Kütahya’nın Osmanlı İmparatorluğu döneminde bir “Şehzadeler Şehri” (Sancakbeyliği) olduğu gerçeğini modern ve efsanevi bir konseptle sunan devasa bir açık hava müzesi ve parkıdır. Şehzade Yıldırım Bayezid, Şehzade Selim (Sarı Selim) ve Şehzade Bayezid gibi Kütahya’da valilik yapmış Osmanlı padişahlarının devasa anıtlarının, Kütahya konaklarının minyatürlerinin ve geniş peyzaj alanlarının bulunduğu harika bir yürüyüş ve tarih rotasıdır.

Dumlupınar Şehitliği kampüsünün içinde yer alan, ancak hikayesiyle başlı başına bir müze değeri taşıyan sarsıcı anıtlardır. Atatürk’ün “Ordular İlk Hedefiniz Akdeniz’dir” emrini simgeleyen şahlanmış bronz at heykelleri ile mermi taşırken tekeri kırılan ve şehit düşen bir cephane kağnısının tasvir edildiği “Kırık Kağnı Anıtı”, Kurtuluş Savaşı’nın lojistik kahramanlarını (Anadolu kadınını) efsanevi bir duyguyla anlatır.

Kütahya’nın leblebisiyle meşhur, sivil mimarisini çok iyi korumuş şirin ilçesi Tavşanlı’nın bütünüyle bir “Kent Müzesi” olan tarihi bölgesidir! Çarşı içindeki ahşap kepenkli eski leblebici dükkanlarının bulunduğu “Arasta” ve 19. yüzyıldan kalma, yörenin o ihtişamlı ahşap işçiliğini barındıran sivil kütüphane binası “Zeytinoğlu Konağı”, kentin sivil ticari kültürünü yaşatan efsanevi rotalardır.

Kütahya Kalesi’ne karşıdan bakan, kenti fetheden Türk komutanların ve alperenlerin yattığı efsanevi bir sayfiye ve inanç tepesidir. Şehre hakim bu yüksek ve çam ormanlarıyla kaplı tepenin zirvesinde yer alan tarihi Hıdırlık Mescidi, sadece bir ibadethane değil; Kütahyalı efsanevi ressam Ahmet Yakupoğlu’nun o meşhur Kütahya tablolarını çizerken en çok ilham aldığı, manzarasıyla bütünüyle bir “Doğa ve İlham Müzesi”dir.

1515 yılında, Mimar Sinan’ın Koca Sinan olmadan hemen önceki o erken klasik Osmanlı döneminde, Anadolu Beylerbeyi Karagöz Ahmet Paşa tarafından yaptırılan efsanevi bir mabettir! Devasa tek kubbesi, son cemaat yeri revakları ve medrese kalıntılarıyla bu yapı; Kütahya’nın o çinili ve Germiyanoğlu tarzı binalarından sıyrılıp “Klasik Osmanlı”nın kente vurduğu en sağlam ve en ağırbaşlı taş mührüdür.

Klasik bir müze vitrinine sığdırılamayacak kadar yaşlı ve ulu bir canlı anıttır! Kütahya merkeze bağlı Kumarı Köyü’nde bulunan ve 1000 yaşından büyük olduğu tescillenen bu devasa kestane ağacı (Anıt Ağaç); gövde çevresi 8 metreyi bulan çapı ve hala meyve veren dallarıyla, Friglerden Bizans’a, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e kadar bütünüyle Kütahya tarihine tanıklık etmiş efsanevi bir “Doğa Müzesi”dir.

1890 yılında İdadî (Lise) olarak inşa edilen ve Kütahya’nın sivil eğitim tarihinin en görkemli yapılarından biri olan, neoklasik tarzda efsanevi bir taş binadır! Kurtuluş Savaşı yıllarında askeri hastane ve karargah olarak da hizmet vermiş olan bu görkemli okul; simetrik pencereleri, devasa kesme taş duvarları ve eğitim belleğiyle bütünüyle “Cumhuriyetin Eğitim Seferberliğini” anlatan bir açık hava sivil anıttır.

Savaşın en çetin günlerinde (Büyük Taarruz sırasında), Mustafa Kemal Paşa, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak’ın savaş planlarını yaptıkları, durum değerlendirmesi için sığındıkları efsanevi köy evidir! Dumlupınar’ın o dondurucu ve barut kokan günlerinde bir milletin kaderinin masaya yatırıldığı bu kerpiç/ahşap Anadolu evi, günümüzde o günkü sadeliğiyle korunarak tarihi bir “Karargah Müzesi” olarak ziyaretçilerini ağırlamaktadır.

Ertuğrul Gazi ve Kayı boyunun Söğüt ve Domaniç hattındaki yazlak (yayla) göçlerinde hayvanlarını otlattıkları, çadır kurdukları o efsanevi Alplerin ve hatunların diyarındayız! Domaniç ormanlarının içinde yer alan Ebe Çamlığı ve Kırkpınar Yaylası; buz gibi akan suları, endemik orman örtüsü ve efsanelere konu olan doğasıyla Osmanlı’nın kuruluş kodlarını yaşatan devasa bir “Yaşayan Tarih ve Tabiat Müzesi”dir.