Yozgat Müzeler Rehberi: Bozkırın Saklı Tarihi (Tüm Arkeoloji, Roma Hamamı ve Kent Müzeleri Rehberi)

Sadece Yozgat’ın değil, Türkiye’nin ve dünyanın en eşsiz antik yapılarından biridir! M.S. 2. yüzyılda (Roma döneminde) inşa edilen ve İngiltere’deki Bath kentiyle birlikte dünyada içinde hala termal sıcak suların kaynadığı iki Roma hamamından biri olan bu efsanevi anıt, “Kral Kızı Hamamı” efsanesiyle bilinir. Devşirme taşlı kemerleri, boğa başlı rölyefleri ve yılan dilli kabartmalarıyla burası; bütünüyle bir “Antik Şifa ve Tıp Laboratuvarı”dır.

Kentin o köklü tarihini ve zengin Osmanlı sivil yaşamını barındıran muazzam bir bellek merkezidir! 1871 yılında inşa edilen, ahşap karkaslı, cumbalı ve geniş saçaklı bu asil konak; harika bir restorasyonla müzeye dönüştürülmüştür. Alt katlarında Alişar Höyüğü gibi antik kazılardan çıkan arkeolojik eserlerin, üst katlarında ise Yozgat’ın o geleneksel düğün, mutfak ve günlük yaşantısının (başodaların) sergilendiği bütünüyle bir “Kentsel Etnografya ve Arkeoloji Müzesi”dir.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Bozok (Yozgat) sancağını yöneten, kentin asıl kurucuları sayılan Çapanoğlu sülalesi tarafından 1779 yılında yaptırılan efsanevi bir şaheserdir! Anadolu’daki “Avrupa Barok” ve “Ampir” üslubunun en muazzam örneklerinden olan bu cami; iç mekanındaki kalem işi süslemeleri (renkli mermer taklitleri, kıvrımlı dallar) ve dış kubbesinin o zarif yapısıyla bütünüyle bir “Geç Osmanlı Sanat ve İhtişam Müzesi”dir.

1908 yılında dönemin Belediye Başkanı Tevfikizade Ahmet Bey tarafından kentin tam kalbine inşa ettirilen, Yozgat silüetinin o değişilmez sivil anıtıdır! Altı katlı kare prizma gövdesi, şerefe (balkon) katı ve her yöne bakan kadranlarıyla bu yapı; çan seslerinin o sarı bozkırda yankılandığı, zamanı donduran bütünüyle bir “Kentsel Simge ve Mimari Müzesi”dir.

Sorgun ilçesinde Şahmuratlı Köyü yakınlarındaki devasa Kerkenes Dağı üzerinde yer alan, Demir Çağı’nın (M.Ö. 600’ler) en gizemli ve efsanevi kayıp başkentlerinden biridir! Heredot’un bahsettiği, Medler ile Lidyalılar arasında gerçekleşen ve meşhur Güneş Tutulması sayesinde biten o efsanevi “Tutulma Savaşı”nın (Kızılırmak Savaşı) yaşandığı Pteria Antik Kenti olduğu düşünülen bu alan; 7 kilometrelik devasa sur duvarlarıyla bütünüyle bir “Antik Başkent Laboratuvarı”dır.

Türkiye arkeoloji tarihinin en sarsıcı, en uzun soluklu ve en efsanevi kazı alanlarından biridir! 1920’li yıllardan beri kazılan bu devasa tepede; Kalkolitik Çağ’dan Erken Tunç, Hitit ve Frig dönemlerine kadar uzanan (M.Ö. 3000’lerden 1000’lere) 5000 yıllık kesintisiz bir yaşam serüveni yatar. Anadolu’nun kronolojisini (zaman çizelgesini) belirleyen bu höyük, çivi yazılı tabletleri ve kaplarıyla bütünüyle bir “İnsanlık Belleği Müzesi”dir. (Çıkan eserler Ankara ve Yozgat müzelerindedir).

Müzelerin ve tarihin sadece binalardan ibaret olmadığının Yozgat’taki en görkemli, en vahşi kanıtıdır! Aydıncık ilçesinde, Çekerek (Kylax) Irmağı’nın sarp kayalıkları yarmasıyla oluşan 10 kilometre uzunluğundaki bu devasa kanyon; içinden akan nehri, 200 metreyi bulan sarp uçurumları ve kayalara oyulmuş efsanevi “Bereket Tanrıçası Kybele” kabartmasıyla bütünüyle bir “Jeoloji ve Doğa Tarihi Müzesi”dir.

Mustafa Kemal Atatürk’ün 1924 yılında Yozgat’ı ziyareti sırasında konakladığı, kentin Cumhuriyet belleğini yaşatan ağırbaşlı ve asil bir “Milli Hafıza Müzesi”dir! 1883 yılında inşa edilen; ahşap cumbaları, geleneksel Türk evi planı ve içindeki asırlık ahşap işçiliğiyle bu konak, yakın zamanda restore edilerek Arkeoloji Müzesi ile birlikte Yozgat’ın o elit konak yaşantısını sergileyen bir vitrin olmuştur.

Yozgat’ın sadece yer üstünde değil, yerin metrelerce altında da gizemli bir tarihe sahip olduğunun en efsanevi kanıtıdır! Yozgat şehir merkezine oldukça yakın bir tepeye (Çeşka Kalesi) oyulmuş, 3 katlı olduğu tespit edilen bu yeraltı şehri; Erken Hristiyanlık döneminde baskılardan kaçanların sığındığı, kapadokya tarzı galerileri ve havalandırma bacalarıyla bütünüyle bir “Yeraltı Savunma ve İnziva Müzesi”dir.

Yavuz Sultan Selim’in 1516 yılında Mısır (Çaldıran/Mercidabık) seferine giderken ordusunun ve lojistiğinin geçmesi için Kanak Suyu üzerine inşa ettirdiği efsanevi bir sivil mühendislik harikasıdır! 54 metre uzunluğunda, kesme taştan 3 devasa kemerli (gözlü) olarak inşa edilen bu sarsılmaz köprü; Bozok Yaylası’nın o sarı bozkırında dimdik duran bir “İmparatorluk Lojistiği ve Askeri Sefer Müzesi”dir.

Yozgat’ın o bozkır mimarisinden tamamen sıyrılan, 19. yüzyılda gümüş, kurşun ve çinko madenlerinin zenginliğiyle büyüyen Akdağmadeni ilçesinde inşa edilmiş efsanevi sivil ve dini anıtlardır! Çoğunluğu Rum maden işçileri ve tüccarlar tarafından yapılan; taş karkaslı, kemerli giriş kapıları olan asırlık konaklar ve günümüzde kısmen harap olan Tarihi Rum Kilisesi, ilçenin o “Çok Kültürlü Endüstriyel Geçmiş Müzesi”ni oluşturur.

Akdağmadeni ilçesinde, yüksek ve sarp bir kayalığın üzerine 13. yüzyılın başlarında (Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keykavus döneminde) Emir Necmeddin Behramşah tarafından inşa ettirilen efsanevi bir garnizondur! Yüksek surları, kuleleri ve sarp uçurumlarıyla Selçuklu askeri mimarisinin İç Anadolu’daki en ihtişamlı, bakir kalmış “Sarp Savunma ve Derebeylik Müzesi”dir.

13. yüzyılda yaşamış, Hoca Ahmed Yesevi dervişlerinden olan ve bölgenin İslamlaşmasında büyük rol oynayan Emirci Sultan’a atfedilen kutsal bir inanç merkezidir! Kesme taştan inşa edilmiş bu tarihi yapı, içerisindeki o asırlık ve efsanevi ahşap oymalı sandukası (Selçuklu dönemi ahşap işçiliğinin şahikası) ile bütünüyle bir “Tasavvuf, İrfan ve Ahşap Sanatı Müzesi”dir.

Türkiye Cumhuriyeti’nin İLK milli parkı olan ve müzelerin sadece taştan binalar olmadığını gösteren efsanevi bir “Ekoloji ve Tabiat Müzesi”dir! Yozgat’ı çevreleyen bu devasa orman; rivayete göre Kafkasya’dan (veya Aslıhan/Kerem efsanesinden) gelerek buraya ekilen “Kafkas Karaçamı” adlı endemik (sadece burada bulunan) çam ağaçlarıyla, kentin oksijen deposu ve asırlık rekreasyon belleğidir.

1801 yılında (Çapanoğulları’nın altın döneminde) Başçavuş Halil Ağa tarafından yaptırılan, Yozgat’ın o zarif ve ahşap kokan sivil inanç merkezlerinden biridir! Kesme taştan kare planlı inşa edilen bu cami; iç mekanındaki ahşap tavanı, süslemeleri ve özellikle minberindeki el işçiliğiyle o soğuk taş duvarların içinde sıcacık bir “Sivil Ahşap Sanatı Müzesi” barındırır.

Yozgat’ın o köklü ve asil sivil mimarisini günümüzde en canlı şekilde yaşatan efsanevi bir ahşap konaktır! 19. yüzyılın sonlarında inşa edilen, geniş saçaklı ve cumbalı bu zarif yapı; harika bir restorasyonla ayağa kaldırılmış ve Yozgat’ın geleneksel ev yaşantısının, halı dokuma kültürünün ve yöresel musiki (Yozgat türküleri) dinletilerinin icra edildiği bütünüyle sıcak bir “Kentsel Etnografya ve Musiki Müzesi”ne dönüştürülmüştür.

Yozgat’ın ovasal alanlarına gizlenmiş, M.Ö. 3. yüzyılda Avrupa’dan (Kelt kökenli) kopup gelerek Anadolu’nun tam ortasında bir krallık kuran efsanevi Galat boylarının (Trokmi boyu) başkentidir! Roma imparatorluk döneminde de bölgenin en büyük ticaret ve piskoposluk merkezi olan bu devasa antik kentten günümüze; tiyatro kalıntıları, antik sikkeler ve mermer sütun başlıkları kalmış, alan bütünüyle bakir bir “Antik Metropol Müzesi” olmuştur.

Tarihin kelimenin tam anlamıyla yarım kaldığı, dünyada eşine az rastlanır bütünüyle efsanevi bir “Antik Taş Ocağı ve Sanat Laboratuvarı”dır! Sorgun ilçesinde yer alan bu alanda; 3200 yıl önce (Hitit İmparatorluğu döneminde) kayalardan yontulmaya başlanmış ancak bilinmeyen bir sebeple tamamlanmadan ocağın içinde öylece bırakılmış devasa “Bazalt Aslan Heykelleri” bulunur. İnsanlık tarihinin o aniden donup kalmış emeği burada yatmaktadır.

Sorgun ilçesinde Pınarca köyü yakınlarında yer alan, tıpkı Alişar Höyüğü gibi Anadolu’nun o binlerce yıllık katman katman tarihini barındıran efsanevi bir zaman kapsülüdür! Kalkolitik Çağ’dan başlayıp, Hitit, Roma ve Bizans dönemine (M.S. 11. yüzyıla) kadar 5000 yıl boyunca kesintisiz iskan görmüş bu höyük; Anadolu’nun yerleşik hayata ve devlete geçiş aşamalarını sergileyen sarsılmaz bir “Stratigrafi ve Arkeoloji Müzesi”dir.

18. yüzyılda Yozgat’ı bir kasabadan modern bir sancağa dönüştüren Çapanoğlu sülalesinin kente bıraktığı en zarif sivil yapılardan biridir! Çapanoğlu Mustafa Bey tarafından yaptırılan, klasik Osmanlı çifte hamam planına (kadınlar ve erkekler için ayrı iki bölüm) sahip olan bu yapı; devasa kubbeleri, kesme taş mimarisi ve göbek taşıyla kentin “Tarihi Temizlik ve Su Kültürü Müzesi”dir.

Sadece bir eğitim yuvası değil, Yozgat’ın o sarı kesme taşlarından inşa edilmiş efsanevi bir sivil mimari şaheseridir! 1895 yılında (Sultan II. Abdülhamid döneminde) Mekteb-i İdadi olarak kurulan ve görkemli mimarisiyle şehrin silüetine damga vuran bu tarihi okul binası; Kurtuluş Savaşı döneminde hastane olarak da kullanılmış, kentin bütünüyle bir “Eğitim ve Cumhuriyet Belleği Müzesi”dir.

Yozgat’ın sadece yer üstünde değil, yerin metrelerce altında da gizemli bir tarihe sahip olduğunun Çeşka ile birlikte ikinci efsanevi kanıtıdır! Şefaatli ilçesindeki sarp kayalıklara oyulmuş, birbirine daracık tünellerle bağlanan odalar, havalandırma bacaları ve savunma sürgü taşlarından oluşan bu yeraltı kompleksi; Roma zulmünden veya Orta Çağ akınlarından kaçan insanların sığındığı ürkütücü bir “Antik İnziva ve Sığınak Müzesi”dir.

1788 yılında Çapanoğlu Süleyman Bey’in kahyası Cevahir Ali Efendi tarafından yaptırılan, Yozgat’ın o sarı kesme taştan örülü asil ve zarif Osmanlı anıtlarından bir diğeridir! Ahşap tavan işlemeleri, kesme taş mimarisi ve o dönemin klasik Anadolu sivil estetiğini yansıtan detaylarıyla bu cami, kentin gürültüsünden kaçıp sığınılabilecek sarsılmaz bir “Sivil İnanç Müzesi”dir.

Çekerek ilçesinde, sarp ve sivriler halinde gökyüzüne uzanan efsanevi kayalıkların oluşturduğu bütünüyle vahşi bir “Doğa, Jeoloji ve Mitoloji Müzesi”dir! Görünümüyle peri bacalarını andıran, içinden nehrin aktığı bu sarp sivri kayalıklar; yöresel efsanelerde düşmanlardan veya istenmeyen evliliklerden kaçan kızların taşlaşmış hali olarak anlatılır ve macera tutkunları için eşsiz bir rotadır.

19. yüzyılda Akdağmadeni’ndeki o zengin madencilik faaliyeti sırasında, Fransız ve Rum ustaların katkısıyla inşa edilmiş efsanevi bir sivil yapıdır! Saat kulesini andıran alınlığı, kesme taş cephesi ve Avrupa esintili mimarisiyle bu zarif bina; Yozgat’ın o bozkır coğrafyasında bir anda karşınıza çıkan bütünüyle şaşırtıcı bir “Kırsal Endüstri ve Lojistik Müzesi”dir.

1920’li yıllarda Anadolu’yu demir ağlarla örme vizyonunun Yozgat topraklarındaki o efsanevi durağıdır! Bozkırın ortasında, klasik Cumhuriyet dönemi (Alman/Fransız ekolü) gar mimarisiyle kesme taştan inşa edilmiş bu yalnız ve nostaljik istasyon; asırlık çınarları ve raylarıyla kentin o hüznünü ve kavuşmalarını donduran sessiz bir “Ulaşım ve Endüstri Müzesi”dir.

Yozgat’ın o susuz ve sarı bozkır algısını yerle bir eden, Kanak Suyu üzerine kurulan devasa bir iç denizdir! Etrafındaki mesire alanları, balıkçı tekneleri ve suların yükselmesiyle kısmen su altında kalan eski yerleşim/höyük kalıntılarıyla burası; hem doğanın sunduğu dinginliği hem de sular altında kalan tarihin hüznünü yaşatan bir “Ekoloji ve Sualtı Bellek Müzesi”dir.

Şefaatli ilçesinde, adeta Karadeniz yaylalarını aratmayan, metrelerce yüksekliğe ulaşan sarp kayalıkların ve yemyeşil ormanların sardığı efsanevi bir kanyondur! Tarihi asma (üzüm) bağlarıyla meşhur olan, ortasından akan deresi ve el değmemiş o vahşi florasıyla bu vadi; Yozgat’ın oksijen deposu ve macera tutkunlarının bütünüyle “Doğa Tarihi Müzesi”dir.

Roma döneminden beri şifa arayanların sığınağı olan, Yozgat’ın Sarıkaya dışındaki ikinci efsanevi termal laboratuvarıdır! Yerin metrelerce altından fışkıran 74 derecelik o şifalı ve mineralli sularıyla bu alan; romatizmadan cilt hastalıklarına kadar yüzyıllardır insanlara deva olan bütünüyle bir “Doğal Termal Şifa Müzesi”dir.

Bozok Yaylası’nın o ulu kentine tamamen kuşbakışı bakabileceğiniz, kentin en yüksek hakim noktalarından birine vatan savunmasında can veren kahramanlar anısına dikilmiş efsanevi bir anıttır! Çam ağaçlarının arasında yükselen bu abide ve etrafındaki Şahin Tepesi sosyal tesisleri; kentin o tarihi camilerini, konaklarını ve sarı tepelerini tek bir kadrajda görebileceğiniz “Panoramik Şükran Müzesi”dir.