Giresun Müzeler Rehberi: Kiliseden Müzeye (Tüm Arkeoloji, Etnografya ve Kent Müzeleri Rehberi)

18. yüzyılda Rum Ortodoks cemaati tarafından Aziz Nikolaos’a ithafen inşa edilen Gogora Kilisesi, günümüzde Giresun’un muazzam arkeoloji ve etnografya müzesidir. Karadeniz’in en estetik tarihi binalarından biri olan bu yapının devasa kubbesi altında; Tunç Çağı’ndan Hitit ve Helenistik döneme uzanan antik buluntular, Karadeniz yöresine ait otantik kıyafetler ve eski denizcilik/tarım aletleri sergilenir.

Şehri ikiye bölen volkanik bir yarımadanın tam zirvesinde, M.Ö. 2. yüzyılda Pontus Kralı I. Farnakes tarafından yaptırıldığı düşünülen efsanevi bir kaledir. Günümüzde devasa asırlık ağaçlarla kaplı bir park halinde olan bu kale; tarihi surları, anıt mezarı (Topal Osman Ağa’nın kabri) ve Giresun’u kuşbakışı gören efsanevi seyir teraslarıyla şehrin hem tarihi hem de nefes alma alanıdır.

Doğu Karadeniz’in üzerinde insan yaşayabilen tek adasıdır! Yunan mitolojisine göre Amazon kadınlarının üssü olan ve Altın Post’u arayan Argonotların uğradığı bu efsanevi ada; üzerindeki manastır kalıntıları, antik şarap fıçıları ve “Hamza Taşı” adı verilen dilek taşıyla denizin ortasında bütünüyle bir mitoloji ve arkeoloji müzesidir.

Eski adı “Gogora” olan bu mahalle, Avrupa’dan ithal edilen malzemelerle inşa edilmiş, birbirinin manzarasını ve güneşini asla kesmeyen 80’den fazla tescilli tarihi Rum ve Türk evini barındırır. Safranbolu veya Odunpazarı evleri kadar değerli olan bu sokaklar, fırınları, dar taş yolları ve cumbalı konaklarıyla bütünüyle yaşayan bir 19. yüzyıl kentsel mimari müzesidir.

Trabzon’daki Sümela Manastırı’nın adeta bir ikizi gibidir! Şebinkarahisar ilçesinde, sarp ve devasa bir kayalığın ortasına oyularak inşa edilen bu efsanevi Ortodoks manastırı, Orta Çağ inanç mimarisinin en ürpertici ve en görkemli açık hava müzelerinden biridir. 4 katlı yapısı, keşiş odaları ve kayalara gizlenmiş mimarisiyle tam bir gizem merkezidir.

Karadeniz’in hırçın dalgalarının dövdüğü kayalık bir burun üzerine kurulan, manzarasıyla büyüleyen efsanevi bir kaledir. M.Ö. 15. yüzyıla kadar dayanan köklü bir geçmişi olan ve Orta Çağ’da Cenevizliler tarafından da ticaret/savunma amacıyla aktif kullanılan bu yapı; top bataryaları, şapel kalıntıları ve çay bahçesiyle tarihi bir açık hava seyir terasıdır.

Sarp ve devasa bir bazalt tepe (volkanik kaya) üzerine Romalılar döneminde inşa edilen, Mengücekoğulları, Selçuklular ve Osmanlılar tarafından sürekli onarılarak kullanılan, Anadolu’nun en heybetli iç kalelerinden biridir. Dik yamaçları, aşılmaz surları ve tarihin sessizliğini barındıran iç mimarisiyle kelimenin tam anlamıyla “Göğe yükselen” bir tarihi anıttır.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1924 yılındaki Şebinkarahisar ziyareti sırasında konakladığı, 19. yüzyıldan kalma iki katlı tarihi ahşap konaktır. Hem geleneksel Karadeniz/İç Anadolu geçiş bölgesi sivil mimarisini sergileyen hem de Atatürk’ün şahsi eşyalarının, fotoğraflarının ve o dönem kullandığı çalışma masasının yer aldığı çok şık bir anı müzesidir.

Giresun’un fethi sırasında 15. yüzyılda şehit düşen ve Fatih Sultan Mehmet döneminin uç beylerinden olan Seyyid Vakkas’a ait 19. yüzyılda yapılmış şık bir türbedir. Sekizgen planlı, kesme taştan yapılmış ve klasik Osmanlı türbe mimarisini Karadeniz’e taşıyan bu anıt, şehrin inanç turizminin ve manevi tarihinin en yoğun hissedildiği noktalarından biridir.

Giresun şehir merkezinin en önemli ibadethanelerinden biridir. 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet’in fethinden hemen sonra yapıldığı bilinen, ancak 19. yüzyıl sonlarında geçirdiği yenilemelerle günümüzdeki halini alan cami, kesme taş mimarisi ve devasa kapısıyla Giresun’un köklü İslami geçmişinin en büyük sivil/dini anıtlarından biridir.

Espiye ilçesinde, şelalelerin ve devasa ağaçların arasına gizlenmiş olan bu tabiat parkı, ismini içerisindeki 300 yıllık tarihi 7 adet su değirmeninden alır. Karadeniz halkının mısır ve buğdayı un yapmak için doğanın gücünü (su mimarisini) nasıl ustalıkla kullandığını gösteren, bütünüyle çalışan devasa bir açık hava sivil endüstri müzesidir.

Tirebolu ilçesinde, Harşit Vadisi’ne hakim sarp ve yüksek bir kayalığın üzerine kurulan çok stratejik bir kaledir. Harşit Çayı’nın Karadeniz’e döküldüğü vadinin güvenliğini sağlamak için inşa edilen bu garnizon, sarp yamaçları ve ormanın içindeki gizemli kalıntılarıyla hem bir tarih keşfi hem de eşsiz bir doğa (trekking) rotası sunan harika bir açık hava ören yeridir.

Alucra ilçesinin sarp ve uzak bir köyünde (Çakrak) yer alan, 19. yüzyılın ikinci yarısında bölgedeki Rum nüfus tarafından yaptırıldığı bilinen tarihi bir kilisedir. Çatısı yıkılmış olsa da, yöresel sarımsı kesme taşlardan inşa edilen kalın duvarları, pencere kemerleri ve doğanın ortasındaki ıssız konumuyla; inanç turizminin ve taş oymacılığının bölgedeki en estetik ve hüzünlü anıtlarından biridir.

Yağlıdere ilçesinde yer alan, Karadeniz’in o klasik betonlaşmış yaylalarından farklı olarak tamamen orijinal ahşap (hartama) çatılı geleneksel Karadeniz yayla evlerinin korunduğu efsanevi bir obadır. Ortasındaki küçük gölü ve çam ormanlarıyla çevrili olan bu alan, yüzlerce yıl önceki Karadeniz kırsal ve göçer yaşamını birebir donduran, elektrik ve teknolojinin sınırlandığı doğal bir etnografya müzesidir.

Giresun’un ticari ve sosyal yaşamının en yoğun olduğu noktada yer alan, 1661 yılında Hacı Miktad Ağa tarafından yaptırılmış, şehrin en zarif tarihi camilerinden biridir. 19. yüzyılda geçirdiği tadilatlarla klasik Osmanlı taş işçiliği zarafetini kazanan yapı; kitabesi, güneş saati ve tarihi çarşı kültürü içindeki konumuyla şehrin hem ibadet hem de kentsel tarih merkezidir.

Karadeniz denilince akla gelen ilk enstrüman olan kemençenin “Başkenti” kabul edilen Görele’de kurulan, bölgenin en eğlenceli ve müzikal etnografya merkezidir. Karadeniz ezgilerinin bu efsanevi çalgısının nasıl yapıldığını, ağacın oyulmasından tellerinin gerilmesine kadar tüm üretim aşamalarını ve Görele’nin o meşhur kemençe üstatlarının (Picoğlu Osman gibi) tarihi kayıtlarını barındıran yaşayan bir kültür müzesidir.

Alucra ilçesindeki Çıkrıkkapı Yaylası’nda bulunan, dünyada eşine az rastlanır devasa bir “Kırsal Mühendislik ve Sınır Anıtı”dır. 1610 yılında Hacı Abdullah tarafından, yayladaki ekinleri ve tarlaları hayvan sürülerinden korumak amacıyla yaptırılan bu taş duvar; harç kullanılmadan (kuru örgü tekniğiyle) 6.5 kilometre uzunluğunda inşa edilmiştir. Tam 400 yıldır ayakta kalan bu devasa yapı, insan emeğinin ve azminin inanılmaz bir açık hava müzesidir.

Pamukkale’nin orman içine gizlenmiş, Karadeniz versiyonu! Dereli ilçesindeki bu tabiat parkı, maden suyu (soda) kaynaklarının ormanlık arazide akarken oluşturduğu devasa beyaz/kızıl traverten basamakları ve harika şelalesiyle tam bir jeoloji ve doğa tarihi laboratuvarıdır. Bitki örtüsüyle iç içe geçmiş bu jeolojik oluşumlar, yeryüzünün nasıl şekillendiğini gösteren muazzam bir açık hava müzesidir.

Giresun’un güneydeki o sarp ve tarihi kalesi Şebinkarahisar’da, 1184 yılında Mengücekli Hükümdarı Muzaffereddin Mehmed döneminde yaptırılan efsanevi bir inanç anıtıdır. Doğu Karadeniz bölgesindeki ilk Türk-İslam eserlerinden biri kabul edilen bu cami; ahşap direkleri, kalın kesme taş duvarları ve sadeliğiyle Anadolu’nun o ilk fütüvvet (ahilik) ruhunu taşıyan eşsiz bir kapalı mimari müzesidir.

Karadeniz sahil yolunun hemen kenarında, sarp kayalıkların üzerine denizi gözetlemek için Roma veya Bizans döneminde inşa edildiği düşünülen tarihi bir yapıdır. Küçük boyutlu olmasına rağmen stratejik konumu ve denize sıfır surlarıyla, İpek Yolu’nun deniz bağlantılarını koruyan garnizon kültürünü sergileyen efsanevi bir açık hava anıtıdır.

Giresun’un kozmopolit ve çok kültürlü geçmişinin en estetik kanıtlarından biridir. 19. yüzyılın sonlarında Giresun’da yaşayan Katolik nüfus için inşa edilen, tamamen Avrupa gotik mimarisinin esintilerini taşıyan bu zarif taş bina, günümüzde restore edilerek Çocuk Kütüphanesi’ne dönüştürülmüştür. Hem bir sivil okuma evi hem de taş mimarinin sergilendiği yaşayan bir müze binasıdır.

Şebinkarahisar’ın zengin çok kültürlü tarihinin bir diğer yansıması olan, Asarcık köyünde 19. yüzyılda (1874-1887) Rum cemaati tarafından inşa edilmiş anıtsal bir kilisedir. Çatısının bir kısmı çökmüş olsa da, yöresel kesme taş işçiliğiyle sarp bir yamaçta dimdik ayakta duran bu yapı, Doğu Karadeniz’in kırsal inanç anıtlarını incelemek için muazzam bir sessiz ve gizemli ören yeridir.

Espiye ilçesinde, Yağlıdere deresi ile Karadeniz’in birleştiği vadiye hakim, yüksek ve sarp bir ormanlık tepe üzerine Helenistik dönemde (Pontus Krallığı) inşa edilen stratejik bir garnizondur. Doğanın tamamen ele geçirmeye başladığı surları ve vadiyi tepeden gören manzarasıyla, tıpkı Bedrama Kalesi gibi hem bir trekking rotası hem de gizemli bir arkeolojik açık hava müzesidir.

Sadece Amasya’da veya Frig Vadisi’nde kaya mezarları var sanıyorsanız yanılıyorsunuz! Şebinkarahisar’ın Acısu köyünde, devasa kayalıkların yüzeyine Roma döneminde oyulmuş olan bu anıt mezarlar, Giresun’un antik çağlardaki ölü gömme inançlarını ve kaya heykeltıraşlığını sergileyen efsanevi bir arkeolojik alandır.

Giresun Kalesi’ne çıkarken şehrin en hakim tepelerinden birinde yer alan, 19. yüzyılda Rum cemaati tarafından “Kız Lisesi/Okulu” olarak muazzam bir sarı kesme taş işçiliğiyle inşa edilmiş olan görkemli binadır (günümüzde üniversite rektörlüğü veya kültür merkezi olarak kullanılmaktadır). Etrafındaki Taşbaşı Parkı ile birlikte, hem kentin sivil eğitim tarihini hem de Karadeniz’in en güzel panoramik manzarasını sunan efsanevi bir anıt alandır.