Hakkari Müzeler Rehberi: Kilimin ve Taşın Hafızası (Tüm Arkeoloji, Etnografya ve Kaya Sanatı Rehberi)

Hakkari il merkezinde, 1700-1701 yıllarında Hakkari beylerinden İzzeddin Oğlu İbrahim Bey tarafından yaptırılan, kentin en sağlam kalmış ve en ihtişamlı tarihi anıtıdır. Kesme taştan dikdörtgen planlı ve iç avlulu olarak inşa edilen bu medrese, günümüzde restore edilerek Hakkari’nin tarihi ve sosyokültürel yapısının anlatıldığı bir kültür evi ve kent müzesi olarak hizmet vermektedir.

Çukurca ilçesinin sarp kayalık yamaçlarına, adeta Mardin evlerini andıran bir ustalıkla, üst üste ve birbirinin manzarasını kesmeyecek şekilde inşa edilmiş efsanevi sivil mimari harikalarıdır. 400 yıldan daha eski olan, kesme taş ve ahşap işçiliğiyle yapılan bu çok katlı kale evleri, Hakkari’nin kentsel sit alanı ilan edilmiş en görkemli açık hava etnografya müzesidir.

Şemdinli ilçesine bağlı, tarihi boyunca önemli bir dini ve kültürel merkez olan Nehri (Bağlar) köyünde, 1911 yılında Seyyid Ubeydullah’ın oğlu Seyyid Abdülkadir tarafından yaptırılmıştır. İki katlı, kesme taştan inşa edilmiş bu zarif saray, günümüzde restore edilmiş olup bölgenin sivil idare ve tasavvufi tarihini anlatan çok önemli bir mimari anıt müzedir.

Yine Nehri köyü güzergahında, Bembo (Şemdinli) Deresi üzerinde Seyyid Muhammed Sıddık tarafından 1898 yılında yaptırılan tek gözlü efsanevi taş köprüdür. Yüksek dağların arasından coşkuyla akan derenin üzerine bir gerdanlık gibi kurulan bu 21 metre uzunluğundaki köprü, sarp doğaya vurulmuş bir mühendislik mühürü ve harika bir fotoğraf noktasıdır.

Hakkari il merkezinde, Sümbül Dağı’nın eteklerine doğru yükselen sarp kayalıklara oyulmuş, bölgenin 3 bin yıllık Urartu tarihini belgeleyen efsanevi kaya mezarlarıdır. İçerisinde birden fazla oda bulunan ve anıtsal girişleriyle dikkat çeken bu mezarlar, Urartuların Hakkari (Antik Colemêrg) bölgesindeki varlığını ve kaya heykeltıraşlığını kanıtlayan açık hava anıtlarıdır.

Klasik bir müze duvarlarının çok ötesinde, 4000 metre rakımlı Cilo Dağları’nda yer alan ve yaklaşık 10.000 yıllık geçmişe sahip olan Türkiye’nin en büyük buzul alanıdır. İçerisindeki buzul gölleri (Sat Gölleri), devasa buzul çatlakları ve endemik doğasıyla bütünüyle bir “Buzul Çağı Açık Hava Müzesi” olan bu alan, doğa bilimciler ve kaşifler için dünyadaki en özel rotalardan biridir.

Şehir merkezini kuşbakışı gören, yüksek ve stratejik bir tepe üzerine kurulan efsanevi Hakkari Kalesi’dir. Tarih boyunca Hakkari beyleri (Mirlikler) tarafından merkez olarak kullanılan bu kale; her ne kadar günümüze çok az kalıntısı (surlar ve temeller) ulaşmış olsa da, şehrin askeri ve sivil idare belleğini anlamak için en hakim açık hava ören yeridir.

1969 yılında Deniz Gezmiş ve üniversiteli arkadaşları tarafından, Zap Suyu’nu geçemeyen köylüler için imece usulüyle yapılmış tarihi ve siyasi bir anıttır. Yıllar içinde yıkılan ancak 2010 yılında aslına uygun olarak çelik halatlarla yeniden inşa edilen bu köprü, yakın dönem siyasi tarihimizin ve sivil dayanışmanın Zap Suyu üzerindeki eşsiz bir “Açık Hava Anıt Müzesi”dir.

Hakkari il merkezinde, Gülereş Baba Mahallesi’nde bulunan ve 1500’lü yıllarda (16. yüzyıl) Hakkari beylerinden Zeynel Bey tarafından yaptırıldığı bilinen tarihi bir yapıdır. Günümüze Meydan Medresesi kadar sağlam ulaşamamış, büyük ölçüde harabe halinde olsa da; arkeolojik kalıntıları ve tarihi önemiyle kentin eğitim ve beylikler tarihinin sessiz bir şahididir.

Şemdinli’nin o tarihi ve ruhani merkezi olan Nehri (Bağlar) köyünün biraz daha güneybatısında yer alan, Seyyid Muhammed Sıddık tarafından 19. yüzyılda yaptırıldığı bilinen bir diğer saraydır. Ne yazık ki Kayme Sarayı kadar şanslı olamayıp büyük ölçüde yıkılmış olan bu devasa taş yapı; sarp ormanların arasındaki konumu ve ayakta kalan devasa taş kemerleriyle tam bir Orta Çağ harabesini andırır.

Hakkari denilince akla gelen en büyük kültürel miras, “Jirki”, “Herki”, “Şamari” ve “Halitbey” gibi kendine has efsanevi motifleriyle dokunan Hakkari kilimleridir. Klasik bir müze vitrininden ziyade, şehir merkezindeki Halk Eğitim veya kooperatif atölyelerinde kök boyalı iplerin kadınların elinde nasıl birer sanat eserine (kilime) dönüştüğünü canlı canlı izleyebileceğiniz yaşayan bir tekstil ve etnografya müzesidir.

Sadece Hakkari’ye özgü olmayan ancak bölgede (özellikle Yüksekova ve Şemdinli köylerinde) sıkça rastlanan, Karakoyunlu ve Akkoyunlu dönemlerinden kalma efsanevi anıt mezarlardır. Üzerlerinde kılıç, kalkan, kama ve süvari figürlerinin işlendiği bu devasa bazalt koç/koyun heykelleri, Doğu Anadolu’nun eski Türk göçer kültürünü ve heykeltıraşlığını sergileyen muazzam açık hava heykelleridir. (Not: Ünlü Hakkari Stelleri Van Müzesi’ne taşınmış olsa da bu mezarlar hala arazidedir).

Hakkari merkeze 18 km uzaklıkta bulunan ve dört mevsimin bir arada yaşandığı efsanevi yayladır. Burası klasik bir müze olmasa da; yüzlerce yıldır devam eden “Koçer” (göçer) kültürünün, kıl çadırların, yörük yaşamının ve Karadeniz yaylalarını aratmayan buzul göllerinin (Seyithan Gölü) iç içe geçtiği, insan ve doğanın birlikte yarattığı yaşayan bir antropoloji ve kültür müzesidir.

Çukurca ilçesinde yer alan ve 16. yüzyıla (Osmanlı-Safevi çekişmeleri dönemine) tarihlenen tarihi bir ibadethanedir. Kesme taştan, kare planlı ve tek kubbeli olarak inşa edilen bu sade ama oldukça sağlam yapı, Çukurca’nın o tarihi kale evleri dokusuyla birleşerek ilçenin İslami belleğini ve taş mimarisini yansıtan en önemli anıtlardan biridir.

Yüksekova ilçesine bağlı Dirheler (Tiri) köyü civarında, bölgenin sarp kayalık yamaçlarına inşa edilmiş ve Urartulara (veya daha önceki yerel krallıklara) ait olduğu düşünülen tarihi bir askeri kaledir. Bulunduğu konum itibarıyla geniş Yüksekova (Gever) ovasını kontrol altında tutan bu antik garnizon, definecilerin tahribatına uğramış olsa da Hakkari’nin o asi tarihini anlatan vahşi bir açık hava arkeoloji alanıdır.

Hakkari merkeze 18 km uzaklıktaki Konak (Koçanis) köyünde yer alan, 1915 yılına kadar Doğu Süryani (Nasturi) Kilisesi’nin dünya üzerindeki ana merkezi (Patrikhanesi) olarak kullanılmış devasa ve efsanevi bir inanç anıtıdır. “Mar Şalita” adıyla da bilinen bu tarihi taş kilise; sarp vadilerin arasına gizlenmiş konumu, üzerindeki Süryanice kitabeleri ve eşsiz kesme taş işçiliğiyle Hakkari’nin çok kültürlü inanç tarihini yansıtan en görkemli mimari müzelerden biridir.

Sat Dağları’nın 3000 metre rakımlı eteklerinde, tarih öncesi (prehistorik) çağlara ait insanların sarp kayalara kazıdığı binlerce yıllık efsanevi kaya resimleridir (petroglifler). Üzerinde dağ keçileri, geyikler, av sahneleri, şamanik figürler ve tuzakların çizili olduğu bu kayalar, bölgedeki ilk insan yerleşimlerinin sanata ve taşa yansıdığı, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan devasa bir açık hava antropoloji ve arkeoloji müzesidir.

Çukurca’nın o meşhur tarihi taş evlerinin alt kısımlarında, 400 yılı aşkın süredir Zap Suyu’nun kollarından güç alarak çalışan tarihi susam değirmenleri (işlikleri) bulunur. Hiçbir modern makine kullanılmadan, asırlık taş çarkların su gücüyle dönerek yerel susamları dünyanın en lezzetli Çukurca tahinine dönüştürdüğü bu atölyeler, tam anlamıyla yaşayan bir “Açık Hava Sivil Endüstri ve Gastronomi Müzesi”dir.

Hakkari’yi Van’a ve Irak’a bağlayan, Türkiye’nin en derin ve en ürkütücü vadilerinden biri olan Zap Vadisi; sarp ve geçit vermez kayalıkları, nehrin milyonlarca yılda kayaları oyarak oluşturduğu devasa kanyonlarıyla bütünüyle bir “Jeoloji ve Doğa Müzesi”dir. Yüksekliği yer yer binlerce metreyi bulan dağ duvarlarının arasından kükreyerek akan Zap Suyu, doğanın sahip olduğu o muazzam ve yıkıcı gücün sergilendiği bir açık hava laboratuvarıdır.

Hakkari’nin Cilo Dağları bölgesinde (Mergabüt Yaylası civarı) yer alan, dünyada eşine az rastlanır devasa bir “Mikroklima ve Doğa Müzesi”dir. Dört mevsimin aynı anda yaşandığı bu vadinin bir tarafında metrelerce kalınlıkta devasa buzul kütleleri (Cehennem/soğuk kısmı) bulunurken, sadece birkaç metre ilerisindeki diğer tarafında ise rengarenk dağ çiçekleri, endemik bitkiler ve şelaleler (Cennet kısmı) yer alır. İklimin sarp coğrafyayla oyununu anlatan efsanevi bir noktadır.

1998 yılında Hakkari Kalesi’nin eteklerinde, tesadüfen bulunan ve Ortadoğu arkeolojisinde deprem etkisi yaratan efsanevi “Hakkari Stelleri”nin (Dikilitaşlarının) çıkarıldığı alandır. Orijinalleri bugün Van Müzesi’nde sergilenen bu 3500 yıllık devasa savaşçı taş heykelleri burada sergilenmese de, bulundukları bu arkeolojik nokta; şehrin tam merkezinin aslında binlerce yıllık dev bir antik mezarlık ve krallık merkezi olduğunu kanıtlayan görünmez bir açık hava müzesidir.

Hakkari il merkezinde yer alan, 14. veya 15. yüzyılda bölgede yaşamış büyük bir İslam alimi ve mutasavvıf olduğuna inanılan Gülereş Baba’nın anıt mezarıdır. Yöresel sivil ve dini mimarinin izlerini taşıyan, kesme taştan yapılmış bu türbe; Hakkari halkının inanç kültürünü, dilek ve adak ritüellerini barındıran, kentin manevi belleğini günümüze ulaştıran şirin ve tarihi bir inanç müzesidir.

Hakkari-Çukurca karayolu üzerinde, sarp kayalıkların arasından yaklaşık 20 metre yükseklikten dökülen doğa harikası bir şelaledir. Özellikle ilkbahar aylarında eriyen karların da etkisiyle coşkun akan bu şelale, etrafındaki ceviz ve çınar ağaçlarıyla birlikte Zap Vadisi’nin o sert ve kurak görünen kayalık yapısının içindeki gizli bir vaha, bütünüyle bir “Açık Hava Su ve Doğa Müzesi”dir.

Şemdinli ilçesine bağlı, Irak sınırına yakın Uğuraçan (Derya/Neykel) köyünde bulunan, Nesturi (Süryani) cemaatine ait bir diğer önemli tarihi anıttır. Bölgenin sarp doğasına uyum sağlamak için kalın taş duvarlarla ve küçük pencerelerle bir kale gibi inşa edilen bu kilise kalıntısı; Şemdinli’nin sadece İslami (Nehri/Tasavvuf) geçmişe değil, aynı zamanda köklü bir Hristiyan kültürüne de ev sahipliği yaptığını kanıtlayan gizli bir taş mimari müzesidir.

Hakkari’nin kent merkezindeki en köklü ve eski yerleşim alanlarından biri olan Merzan Mahallesi, bütünüyle bir “Kırsal Kentsel Dönüşüm” veya etnografya müzesi gibidir. Günümüzde sayıları iyice azalmış olsa da, yamaçlara kurulmuş, düz toprak damlı (loğ taşıyla sıkıştırılan), taş ve kerpiç duvarlı geleneksel Hakkari sivil mimarisi evlerinin son örneklerini burada görebilir, sert kış şartlarına karşı insanların mimariyi nasıl şekillendirdiğine tanık olabilirsiniz.