Bayburt Müzeler Rehberi: Bozkırın Ortasındaki Sanat (Tüm Baksı, Etnografya ve Kent Müzeleri Rehberi)

Türkiye müzecilik tarihini temelden sarsan, 2014 yılında Avrupa Konseyi Müze Ödülü’nü alarak dünyayı Bayburt’un sarp dağlarına çeken efsanevi bir sanat ve yaşam kompleksidir! Bayburt doğumlu sanatçı ve akademisyen Prof. Dr. Hüsamettin Koçan tarafından Çoruh Vadisi’ne bakan bir tepede kurulan bu müze; çağdaş sanat eserleriyle geleneksel Anadolu el sanatlarını (ehram dokuma, demircilik) aynı çatı altında toplayan bütünüyle bir “Kültürel Sentez Laboratuvarı”dır.

Baksı Müzesi ile birlikte Bayburt’un o gurur verici sanat devriminin ikinci büyük aktörü! İş insanı Kenan Yavuz tarafından doğduğu köyde kurulan ve 2021 yılında Avrupa Yılın Müzesi (Silletto) Ödülü’nü kazanan bu muazzam alan; unutulmaya yüz tutan Anadolu köy hayatını, taş mimariyi ve tarım kültürünü en ince estetik detaylarına kadar yaşatan bütünüyle bir “Kırsal Hafıza ve Yaşam Müzesi”dir.

Şehrin tam kalbinde, Çoruh Nehri’ne tepeden bakan sarp kayalıkların üzerine Urartular veya Romalılar döneminde inşa edilmiş, Selçuklu ve Saltuklu dönemlerinde altın çağını yaşamış efsanevi bir garnizondur! Özellikle dış surlarında yer alan ve “Çinimaçin” adını almasını sağlayan o efsanevi firuze renkli çini işlemeleriyle bu kale, bütünüyle bir “Orta Çağ Askeri ve Sanat Müzesi”dir. Dede Korkut hikayelerinde de adı geçer.

Kapadokya’daki tüf kayalara oyulan yeraltı şehirlerinin aksine, tamamen sarp kayaların (ana kayanın) içi oyularak inşa edilmiş, Türkiye’nin en efsanevi ve sıra dışı yeraltı labirentlerinden biridir! Roma ve Bizans dönemlerinde erken Hristiyanların sığınak olarak kullandığı bu devasa kompleks; su sarnıçları, havalandırma bacaları ve daracık geçitleriyle bütünüyle bir “Yeraltı Mühendisliği ve İnziva Müzesi”dir.

Oğuz Türklerinin o efsanevi destanlarını anlatan, hikayeleriyle bozkırın bilgesi kabul edilen Dede Korkut’a ait olduğuna inanılan kutsal ve tarihi bir anıt mezardır! Masat Köyü’nün hemen dışındaki bir tepe üzerinde yer alan ve 9. yüzyıla tarihlenen bu sade taş kümbet; her yıl düzenlenen şenlikleriyle Türk dünyasının bütünüyle bir “Edebiyat, Mitoloji ve İrfan Müzesi”dir.

Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Mesud döneminde (1282-1298) inşa edilen, Bayburt’un o ağırbaşlı ve asil inanç merkezidir! Yıllar içinde onarımlar görse de, iç mekanındaki firuze, mor ve patlıcan rengi çinilerle bezenmiş o efsanevi çinili mihrabı ve ahşap direkli klasik Selçuklu mimarisiyle burası, kentin “Erken Dönem Türk-İslam Sanatı Müzesi”dir.

Kurtuluş Savaşı’nın ve Birinci Dünya Savaşı’nın en çetin, en efsanevi cephelerinden biri olan ve “Doğu’nun Plevne’si” olarak anılan o sarsılmaz direniş hattıdır! 1916 yılında Rus ordusunun ilerleyişini durdurmak için 2900 metre rakımda verilen o kanlı mücadelenin yaşandığı siperler, şehitlik anıtları ve savaşın izleriyle burası; bütünüyle bir “Milli Hafıza ve Kahramanlık Müzesi”dir.

Cumhuriyet’in ilan edildiği o coşkulu yıl olan 1923’te (veya yapımına 1924’te başlanarak) Taşhanlı ustalar tarafından Bayburt’un tam kalbine dikilen, şehrin o efsanevi zaman anıtıdır! 21 metre yüksekliğinde, şerefeli ve kesme taştan inşa edilen bu kule; kentin her yerinden görülebilen, Çoruh Nehri ile bütünleşen ve Bayburt’un “Sivil Cumhuriyet Belleği Müzesi” sayılan en ikonik yapısıdır.

Müzelerin sadece yerin üstünde veya binaların içinde olmadığının, doğanın yerin yüzlerce metre altına bir saray inşa ettiğinin efsanevi kanıtıdır! Gümüşdamla köyündeki bu devasa yeraltı labirenti; birbirinden güzel sarkıt, dikit, traverten basamakları ve yeraltı göletleriyle bütünüyle vahşi bir “Jeoloji ve Tabiat Sanatı Müzesi”dir. İçerisinde 11 ayrı galeri (salon) barındırır.

İpek Yolu’nun bu zorlu coğrafyasında kervanların ve atlıların geçişini sağlamak için Çoruh Nehri’nin kolları üzerine Selçuklu/Osmanlı döneminde inşa edilmiş zarif bir mühendislik anıtıdır! İki gözlü, sivri kemerli ve tamamen kesme taştan inşa edilmiş bu köprü; altından akan sular ve etrafındaki bozkır manzarasıyla kentin o sarsılmaz “Ulaşım ve Lojistik Müzesi”dir.

Saltuklu Beyliği döneminin komutanlarından Mengücek Gazi’nin komutanı Şehit Osman’a ait olduğuna inanılan, Bayburt’un en yüksek ve manzaralı tepelerinden birine kondurulmuş anıt mezardır! Kesme taştan yapılmış bu kümbet ve hemen yanındaki diğer mezarlar, sadece bir inanç merkezi değil, aynı zamanda tüm şehre ve Çoruh vadisine hakim bütünüyle bir “Maneviyat ve Panorama Müzesi”dir.

Bozkırın ortasında serin bir sürpriz! Bayburt’un o sert doğasında, yemyeşil ormanların arasından ve kayalıkların üzerinden kükreyerek dökülen bu tabiat anıtı; kentin o yaz sıcaklarında sığınılacak bütünüyle bir “Ekoloji ve Dinlenme Müzesi”dir. İki ayrı koldan dökülen sular, etrafındaki mesire alanlarıyla doğa tutkunlarını büyüler.

Doğanın fiziğe meydan okuduğu, yazın ortasında bile içerisindeki buzların erimediği bütünüyle sürreal ve efsanevi bir “Jeolojik Klima Müzesi”dir! İçerisindeki eksi derecelerdeki hava sirkülasyonu sayesinde duvarlarında ve tavanlarında devasa buz sarkıtlarının oluştuğu bu mağara, yöre halkı tarafından asırlarca doğal bir soğuk hava deposu olarak kullanılmıştır.

1517 yılında Akkoyunlu beylerinden Ferahşad Bey tarafından inşa ettirilen, Bayburt’un o tarihi derinliğine damga vuran efsanevi bir Anadolu Türk mimarisi şaheseridir! İçerisinde cami, medrese, hamam ve imaret bulunduran bu devasa taş külliye; dönemin eğitim ve inanç hayatını donduran bütünüyle bir “16. Yüzyıl Sosyal Yaşam Müzesi”dir.

Dünyanın en hızlı akan nehirlerinden biri olan, Bayburt’un tam ortasından kükreyerek geçen ve şehre o efsanevi hayatı veren devasa bir su ve doğa koridorudur! Sadece rafting ve doğa sporları için değil, etrafındaki tarihi kaleler, su değirmenleri ve köprülerle bu nehir; kentin binlerce yıllık gelişimini taşıyan bütünüyle bir “Açık Hava Akarsu ve Lojistik Müzesi”dir.

Akkoyunlu Devleti’nin kurucularından Kutlu Bey tarafından 14. yüzyılda yaptırılan, Bayburt’un o sarp bozkırında dimdik duran efsanevi bir Anadolu Türk mimarisi anıtıdır! Kesme taştan inşa edilmiş kare planlı bu cami ve hemen yanındaki konik çatılı o zarif taş türbe; dönemin o ağırbaşlı ve asil beylik kültürünü donduran bütünüyle bir “Orta Çağ İnanç ve Hanedan Müzesi”dir.

Aydıntepe’den sonra Bayburt’un yeraltı sırlarının bitmediğini kanıtlayan, yakın zamanda keşfedilmiş efsanevi bir yeraltı labirentidir! Tıpkı Aydıntepe gibi ana kayaya oyulmuş olan bu devasa kompleks; havalandırma bacaları, su sarnıçları, sürgü taşları ve daracık dehlizleriyle Erken Hristiyanlık dönemindeki o ürkütücü sığınma güdüsünü sergileyen bakir bir “Yeraltı Savunma Müzesi”dir.

İpek Yolu’nun bu zorlu dağ geçitlerinde, tüccarların asırlarca soluklandığı ve ticaretin kalbinin attığı efsanevi bir Osmanlı şaheseridir! Çoruh Nehri’nin hemen yakınında, kentin ticaret merkezinde bulunan bu yapı; kesme taş duvarları, kemerli kapıları ve içindeki yöresel esnafıyla günümüzde hala nefes alan bütünüyle bir “Yaşayan Ticaret ve Zanaat Müzesi”dir.

Klasik bir binadan ziyade, doğanın ve sivil mühendisliğin sınırlarını zorlayan bütünüyle efsanevi ve adrenalin dolu bir “Açık Hava Tabiat ve Macera Laboratuvarı”dır! Bayburt’u Trabzon’a bağlayan Soğanlı Dağı üzerindeki bu yol; dünyaca ünlü “Dünyanın En Tehlikeli Yolları” listesinde Bolivya’daki Ölüm Yolu’nu bile geride bırakmıştır. Keskin U dönüşleri, sarp uçurumları ve sisli zirveleriyle doğanın gücünü yüzünüze çarpar.

Bayburt’un o sarp bozkırlarına tepeden bakan, kentin kuzeyindeki savunma hatlarının en efsanevi ve en az bilinen garnizonlarından biridir! Bizans döneminden kalma olduğu düşünülen ve İpek Yolu’nu kuzeyden gelecek akınlara karşı koruyan bu kale; yıkık surları ve geçit vermez kayalıklarıyla bütünüyle bir “Antik İstihbarat ve Garnizon Müzesi”dir.

Bozkırın o sert ve sarı yüzünün ortasında birdenbire karşınıza çıkan, çam ağaçlarıyla kaplı yemyeşil bir efsanedir! İçerisindeki küçük göleti, mesire alanları ve yaban hayatıyla bu ormanlık bölge; Bayburt’un o kurak imajını yıkan ve doğayla baş başa kalınabilecek bütünüyle bir “Ekoloji ve Dinlenme Müzesi”dir.

Bayburt’un sivil mimari belleğinde çok özel bir yeri olan, ahşap ve taşın o asil uyumunu yansıtan efsanevi bir Osmanlı anıtıdır! 17. yüzyılda yapıldığı düşünülen ve mahalle arasına gizlenmiş bu zarif yapı; ovasal mimarinin aksine, kentin o sıcak ve mütevazı “Sivil İnanç Müzesi” olarak dimdik ayakta durmaktadır.

Çoruh Nehri’nin kenarında, sarp ve sivriler halinde gökyüzüne uzanan kayalıkların üzerine kondurulmuş, Bayburt’un o geçit vermez kimliğinin bir diğer şahididir! Urartulara veya Romalılara dayanan geçmişiyle bu küçük ama aşılmaz kale; kentin sadece bir geçiş noktası değil, aynı zamanda sarsılmaz bir “Kale Şehir” olduğunu kanıtlayan bütünüyle vahşi bir “Dağ Garnizonu Müzesi”dir.

Kop Dağı’nın o çetin yamaçlarına inat, Bayburt halkının elleriyle ve büyük bir çabayla bozkırı yeşillendirerek yarattığı devasa bir ekolojik efsanedir! Şehre tepeden bakan bu alan, kentin bütünüyle “Doğaya Dönüş ve Çevre Bilinci Müzesi”dir ve özellikle hafta sonları kentin oksijen deposu olarak hizmet verir.

Kurtuluş Savaşı ve öncesinde, özellikle Rus işgali yıllarında Bayburt savunmasında can veren ecdadın anısına kentin en güzel noktalarından birine dikilmiş şanlı bir “Milli Hafıza Anıtı”dır! Çoruh nehrinin kenarında, Bayburt Kalesi’ne ve Saat Kulesi’ne selam duran bu anıt; kentin o yiğit ve geçit vermez karakterini sembolize eden bütünüyle bir “Şükran Müzesi”dir.

Bayburt’un o tarihi dokusunu tamamlayan, 19. yüzyılın sonlarında Zahit Efendi tarafından yaptırılan ve kentin o ağırbaşlı sivil-dini mimarisini yansıtan bir diğer efsanevi duraktır! Kesme taş mimarisi, ahşap iç detayları ve bahçesindeki asırlık atmosferiyle bu yapı; Bayburt’un o mahalle kültürü içerisindeki sarsılmaz bir “Sivil Estetik Müzesi” olarak dikkat çeker.

Müzelerin ve tarihin kışın donduğu yer! Bayburt’un o altı ay boyunca karla kaplı kalan efsanevi Kop Dağı’nda (2600 metre rakım) yer alan bu tesis; sadece bir kayak merkezi değil, kentin o zorlu ve vahşi doğasını kucaklayabileceğiniz bütünüyle devasa bir “Kar ve Kış Sporları Müzesi”dir. Sarıkamış’ı aratmayan kristal kar kalitesiyle ünlüdür.

Bayburt’un köylerine gizlenmiş, 19. yüzyıldan kalma ancak ahşap tavan işçiliğiyle Selçuklu geleneğini sürdüren efsanevi bir ahşap sanatı hazinesidir! Klasik kesme taş duvarların içinde barındırdığı o oymalı, kırlangıç tavan (ahşap bindirme) mimarisiyle bu cami; kentin o kırsal kesimindeki ustaların yeteneğini donduran bütünüyle bir “Ahşap Süsleme ve İrfan Müzesi”dir.

Dede Korkut Türbesi’ni barındıran Masat Köyü’nün etrafını saran, sarp kayalıkların ve akarsuların oluşturduğu efsanevi ve bakir bir tabiat anıtıdır! İçerisinde antik dönemlerden kalma kaya mezarları, su sarnıçları ve mağaraların bulunduğu bu vadi; Bayburt’un o keşfedilmeyi bekleyen vahşi “Doğa ve Arkeoloji Laboratuvarı”dır.

Savaşlar, göçler ve Rus işgali nedeniyle büyük oranda yok olsa da, şehrin o eski asil sivil yaşantısını günümüze taşıyan tek tük kalmış efsanevi taş/ahşap yapılardır! Şingah ve Zahit mahallelerinde rastlayabileceğiniz, kalın kesme taş alt katları ve cumbalı ahşap üst katlarıyla bu evler; Çoruh’un kenarındaki o eski kent kültürünü fısıldayan bütünüyle “Hüzünlü Bir Sokak Etnografyası Müzesi”dir.