Siirt Müzeler Rehberi: Güneşin Taşa Secde Ettiği Yer!

Dünya bilim ve mimarlık tarihinin en sarsıcı, en efsanevi anıtlarından biridir! 18. yüzyılda büyük astronom ve alim Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri tarafından, hocası İsmail Fakirullah için yaptırılan bu türbe; “Yeni yılın ilk güneşi (21 Mart ve 23 Eylül’de ekinoks günleri) hocamın başucuna düşmezse, ben o güneşi neyleyim!” felsefesiyle inşa edilmiştir. Kilometrelerce ötedeki bir tepeden yansıyan ilk güneş ışığının doğrudan sandukanın başucuna vurduğu bu akıl almaz optik ve astronomik sistem, bütünüyle bir “Bilim ve İnanç Müzesi”dir.

Tillo meydanında, o büyük İslam aliminin 18. yüzyılda uzayı, yıldızları ve anatomiyi nasıl incelediğini kanıtlayan paha biçilemez bir “Bilim ve Tarih Müzesi”dir! İçerisinde İbrahim Hakkı Hazretleri’nin dünyaca ünlü eseri “Marifetname”nin orijinal el yazmaları, kendi elleriyle yaptığı tahta küreler (dünya ve uzay maketleri), usturlaplar (gök cisimlerinin yüksekliğini ölçen alet) ve mikroskoplar sergilenmektedir.

1129 yılında Büyük Selçuklu Sultanı Mugisuddin Mahmud döneminde inşa edilen, şehrin kalbindeki en asil ve en efsanevi sanat anıtıdır! Bu camiyi dünyaca ünlü kılan şey; Pisa Kulesi gibi hafif eğik duran, tuğla işçiliği ve firuze (turkuaz) renkli çinilerle Kufi yazılarının bir dantel gibi işlendiği o muazzam minaresidir. Ahşap minberi (orijinali Ankara Etnografya Müzesi’ndedir) ve taş kubbeleriyle bütünüyle bir “Selçuklu Sanatı Müzesi”dir.

Müzelerin dört duvar arasına sıkışmadığının Karadeniz’den sonraki en efsanevi kanıtı! Yaklaşık 120 bin dönümlük devasa bir alana yayılan, sarp kanyonları, buz gibi akan Botan Çayı ve yamaçlarına oyulmuş binlerce yıllık mağaraları/antik kiliseleriyle bütünüyle bir “Açık Hava Doğa ve Arkeoloji Müzesi”dir. Yamaç paraşütünden rafting’e kadar doğa sporlarının kalbidir.

Botan Vadisi’nin o kükreyen sularına yaklaşık 350 metre yüksekten, dik bir uçurumdan bakan efsanevi bir doğal kaya oluşumudur! Kayanın ortasındaki o devasa doğal delikten (pencereden) vadinin o yemyeşil/masmavi kıvrımlarını izleyebileceğiniz bu nokta, Siirt’in tartışmasız en heyecan verici ve en ünlü “Jeolojik Seyir ve Doğa Müzesi”dir.

İslam aleminin en büyük manevi şahsiyetlerinden biri olan, Peygamber Efendimiz’e (S.A.V) olan derin sevgisi ve anne itaatiyle sembolleşen Veysel Karani (Üveys el-Karanî) Hazretleri’ne atfedilen efsanevi anıt mezardır. Özellikle mayıs aylarında on binlerce insanın akın ettiği, etrafındaki külliyesi ve manevi atmosferiyle kentin o derin rabbani yönünü sergileyen devasa bir “İnanç Turizmi ve İrfan Müzesi”dir.

Tillo ilçesinde, İbrahim Hakkı Hazretleri’nin “Işık Hadisesi”ni tasarladığı ve o ilk güneş ışığını yansıtan duvarın bulunduğu tarihi bir tepe (Kalat’ül Üstad) üzerinde kurulmuş efsanevi bir seyir alanıdır! Tarihi kalıntıların hemen yanına inşa edilen, Botan Vadisi’ne doğru metrelerce uçurumun üzerine uzanan “Cam Seyir Terası”, tarih ve adrenalinin kucaklaştığı sarsılmaz bir “Gökyüzü Laboratuvarı”dır.

Kurtalan ilçesinin Bozhöyük (Garipler) köyü sınırlarında yer alan, Selçuklular döneminde bölgeye hakim olan Dilmaçoğulları Beyliği’ne başkentlik yapmış, Dicle ve Botan’ın kesişimindeki efsanevi bir Orta Çağ kentidir! Günümüzde büyük kısmı toprak altında kalsa da; antik sur kalıntıları, eski cami temelleri ve kazı alanlarıyla bu topraklar, Siirt’in o siyasi ve askeri tarihini barındıran bütünüyle bir “Açık Hava Arkeoloji Müzesi”dir.

Siirt merkeze çok yakın olan Başur Çayı üzerinde yer alan, yapım tarihi kesin bilinmese de Artuklu veya Selçuklu sivil mimarisinin o zarif izlerini taşıyan efsanevi bir taş köprüdür! Kesme taştan inşa edilmiş, asırlardır ticaret kervanlarının Dicle’ye ulaşmasını sağlamış bu asil köprü; kavisli mimarisi ve etrafındaki mesire alanıyla kentin sarsılmaz bir “Ulaşım ve Lojistik Müzesi”dir. (Bu bölge aynı zamanda antik oyun taşlarıyla dünyaca ünlü Başur Höyük kazılarına ev sahipliği yapar).

Müzelerin dört duvara sığmadığının Siirt’teki en büyük kanıtı! Sadece bu bölgeye özgü olan, yöredeki alçıtaşının (cas) yakılıp toz haline getirilmesiyle elde edilen harçla yapılan, kubbeli ve düz damlı efsanevi “Cas Evleri”dir! Yazın serin, kışın sıcak tutan, labirent gibi dar sokaklara (sabatlara) dizilmiş bu beyaz ve boz renkli evler; kentin o otantik sivil yaşamını donduran bütünüyle bir “Yaşayan Etnografya ve Mimari Müzesi”dir.

Şirvan ilçesinde, sarp ve derin vadilere hakim dik bir kayalığın üzerine kartal yuvası gibi kondurulmuş, Bizans döneminden kalma (11. yüzyıl) efsanevi bir garnizondur! Ulaşımı oldukça zor olan, dış surları ve iç mekanındaki sarnıçlarıyla günümüze kısmen ulaşan bu kale; Doğu Anadolu’nun o geçit vermez sarp savunma sistemlerini barındıran bütünüyle vahşi bir “Askeri Dağ Müzesi”dir.

İncekaya’nın bir diğer kardeşi olan, Baykan ve Şirvan sınırlarına yakın, sarp bir tepe üzerinde yükselen ve yine Bizans/Orta Çağ dönemine tarihlenen devasa bir savunma karargahıdır! Doğal kayalıklarla insan yapımı surların o efsanevi birleşimini sunan bu yıkık kale; stratejik konumu ve altından akan nehir manzarasıyla gizli kalmış bir “Arkeolojik Keşif Müzesi”dir.

Yüzyıllardır kentin o el sanatlarının, zanaatın ve Ahilik kültürünün kalbinin attığı yer! Dar sokaklarında hala çekiç seslerinin yankılandığı, kor ateşlerin yandığı bu otantik çarşıda; Siirt’e özgü bakır kazanlar, cezveler ve el işçiliği eşyalar üretilmektedir. Sanayileşmeye direnen bu efsanevi sokaklar, bütünüyle bir “Yaşayan Esnaf ve Zanaat Müzesi”dir.

Şirvan ilçesinde, sarp vadilerin ve kükreyen derelerin üzerine kesme taştan bir gerdanlık gibi kondurulmuş tarihi bir Osmanlı (veya beylikler dönemi) köprüsüdür! Tek gözlü, hafif sivri kemerli yapısıyla o dönemin kervan ve yaylacı rotalarını birbirine bağlayan bu zarif anıt; yeşilin ve hırçın suların ortasında dimdik duran bir “Lojistik ve Mühendislik Müzesi”dir.

Sadece merkeze sıkışmayan Siirt mimarisinin, Şirvan ilçesinde “Küfre” bölgesinde taş ve ahşabın muazzam ahengiyle hayat bulduğu kırsal konaklarıdır! Yamaçlara salkım salkım dizilmiş, dar sokakları ve asırlık taş duvarlarıyla bu evler; Botan vadisinin o gizli ve sarp yüzünde bozulmadan günümüze kadar ulaşmış çok asil bir “Kırsal Etnografya ve Mimari Müzesi”dir.

Şehrin merkezinde, 1905 yılında Alaeddin Paşa zamanında kesme taştan inşa edilmiş ve kentin sivil mimarisini taçlandıran efsanevi bir zaman anıtıdır! Altı katlı kare prizma gövdesi, zarif çan (saat) odası ve hemen etrafındaki tarihi meydan dokusuyla bu yapı; Siirt’in o kadim doğu mimarisini Osmanlı’nın son dönem Batılılaşma vizyonuyla harmanlayan bütünüyle bir “Kentsel Bellek ve Sivil Anıt Müzesi”dir.

Dünya arkeoloji tarihini sarsan efsanevi bir yerleşim! Siirt-Batman yolu üzerindeki bu Neolitik ve Tunç Çağı höyüğünde yapılan kazılarda; domuz, köpek ve piramit şekillerinden oluşan, dünyanın bilinen “En Eski Oyun Taşları” (M.Ö. 3000) bulunmuştur! 5000 yıl önce bu topraklarda insanların strateji veya şans oyunları oynadığını kanıtlayan bu alan, bütünüyle bir “Antik Yaşam ve Antropoloji Müzesi”dir.

Tarihi M.Ö. 3500’lü yıllara (Asur ve Urartu dönemlerine) kadar uzandığı düşünülen, sarp kayalıkların insan eliyle metrelerce yontulmasıyla açılmış efsanevi bir taş geçittir! Siirt’i Botan Vadisi’ne bağlayan ve dünyada “Akabe” adıyla bilinen nadir antik yollardan biri olan bu güzergah; asırlarca orduların, kervanların ve göçerlerin yürüdüğü sarsılmaz bir “Tarihi Lojistik ve Doğa Sporları Müzesi”dir.

Botan Çayı ile Dicle Nehri’nin birleştiği o efsanevi kavşakta yer alan, Romalılar ve Artuklular döneminde bölgenin en büyük “Antik Liman ve Gümrük Kenti” olan Tell Fafan’dır! Ilısu Barajı suları altında büyük bir kısmı kalsa da; yapılan kurtarma kazılarında çıkarılan antik çapalar, liman kalıntıları ve Roma hamamları, bu bölgenin Mezopotamya’nın deniz ticaret kapısı olduğunu kanıtlayan bütünüyle bir “Antik Su ve Lojistik Müzesi”dir.

Siirt’in o efsanevi alçıtaşı (cas) mimarisinin yok olmasını önlemek ve gelecek nesillere aktarmak amacıyla aslına uygun olarak muazzam bir şekilde restore edilmiş tarihi bir konaktır! Daracık “sabat”ların (kemerli geçitlerin) gölgesindeki bu ev; kalın cas duvarları, serin iç odaları, yöresel Siirt kilimleri, bakır mutfak eşyaları ve günlük yaşam canlandırmalarıyla sıcacık bir “Yaşayan Kentsel Etnografya Müzesi”dir.

İbrahim Hakkı Hazretleri’nin bilimsel dehasının gölgesinde kalmış olsa da, Tillo’nun o derin tasavvufi geçmişini yansıtan çok güçlü bir inanç anıtıdır! 19. yüzyılda yaşayan büyük alim Şeyh Muhammed El-Hazin’in inzivaya çekildiği, ibadet ettiği ve talebe yetiştirdiği bu dergah; yerin altına kazılmış dar çilehanesi, taş hücreleri ve sükunetiyle bütünüyle bir “Ruhaniyet ve Tasavvuf Laboratuvarı”dır.

Eruh yolu üzerinde, Botan Çayı’nın hemen kıyısında sarp bir kayalığın içine (mağaraya) oyulmuş efsanevi bir doğal termal şifa merkezidir! Roma ve Bizans dönemlerinden beri kullanıldığı bilinen, mağaranın içinden fışkıran 37 derecelik kükürtlü sularıyla bu kaplıca; hem romatizmal hastalıklara şifa arayanların hem de yeraltı jeolojisine meraklı olanların bütünüyle sarsıcı “Antik Şifa Müzesi”dir.

Siirt’in o çok kültürlü geçmişinin merkezdeki en sağlam kalmış mimari şahitlerinden biridir! Aslen 19. yüzyıl (veya daha eski) yapımı bir Meryem Ana Kilisesi olan, Cumhuriyet döneminde yapılan eklemelerle (minare) camiye çevrilen bu devasa yapı; bazilikal planı, yüksek tonozlu kesme taş tavanları ve çan kulesinden devşirilmiş minaresiyle kentin o asil ve ortak “İnanç ve Dönüşüm Müzesi”dir.

Şirvan ilçesinin o el değmemiş vahşi doğasına gizlenmiş, Karadeniz şelalelerini aratmayan bütünüyle bir “Açık Hava Doğa Müzesi”dir! Sarp kayalıkların ve yemyeşil meşe/ceviz ormanlarının arasından metrelerce yüksekten kükreyerek dökülen bu şelale; Siirt’in o kurak ve sarı iklimine meydan okuyan, macera tutkunları için buz gibi bir cennet köşesidir.

Siirt merkezinde, şehrin o labirent gibi dar sokakları arasına asırlar önce inşa edilmiş efsanevi bir su anıtıdır! “Salip” (Haç) adından da anlaşılacağı üzere antik dönemdeki Hristiyan (Süryani/Keldani) nüfusun su kaynağı olan, kesme taştan kemerli yapısıyla günümüze ulaşan bu çeşme; kentin yeraltı su yollarını (kehrizleri) ve çok kültürlü mahalle dokusunu yansıtan bütünüyle bir “Su Mühendisliği Müzesi”dir.

Pervari ilçesi sınırlarında, 2900 metre yüksekliğiyle kentin damı olan efsanevi Herekol Dağı ve onun eteklerindeki Çemikari Yaylası; bütünüyle bir “Alpin Ekolojisi ve Flora Müzesi”dir! Sadece macera tutkunlarının çıktığı bu vahşi zirveler, aynı zamanda dünyanın en kaliteli ve şifalı ballarından biri olan (kaya kovuklarında üretilen) meşhur “Pervari Karakovan Balı”nın anavatanıdır.

Siirt merkeze çok yakın olan ve binlerce yıllık bir höyüğün üzerine/etrafına kurulmuş efsanevi bir yerleşim yeridir. İlk Çağlardan beri kesintisiz insan yaşamının olduğu (antik buluntuların çıktığı) bu höyüğün eteklerindeki Halenze mahallesi; günümüzde hala o eski cas evlerini, bağları, bahçeleri ve dar sokaklarıyla kentin o otantik ruhunu koruyan “Yaşayan Bir Arkeolojik Mahalle Müzesi”dir.

Şirvan ilçesinin o derin vadilerine gizlenmiş, ince kabuklu, sulu ve dayanıklı o dünyaca ünlü “Zivzik Narı”nın anavatanı olan efsanevi köydür! Sarp yamaçlara taş ve toprak harcıyla inşa edilmiş o ilkel ama sarsılmaz asırlık köy evleri, etrafını saran devasa nar bahçeleriyle bütünüyle bir “Kırsal Etnografya ve Tarım Müzesi”dir.

Botan’ın kardeşi olan ancak ondan çok daha vahşi ve el değmemiş olan Eruh ilçesindeki Zarova Çayı kanyonudur! Sarp kayalıkların arasından kükreyerek akan bu nehir; üzerine kurulan yeni asma köprüleri, antik geçit noktaları ve macera dolu yamaçlarıyla trekking/doğa sporları tutkunları için bütünüyle sarsıcı bir “Açık Hava Jeoloji ve Nehir Müzesi”dir.

Siirt’in en eski ve en efsanevi İslami anıtlarından biri! Selçuklu dönemine (12. veya 13. yüzyıl) tarihlenen bu caminin en çarpıcı ve eşsiz yanı; kapıları, pencereleri ve özellikle efsanevi mihrabıyla Karadeniz ve İç Anadolu ahşap işçiliğine kafa tutan “Ağaç Oymacılığı Müzesi” niteliğindeki zenginliğidir. İsmi “Marangozların Şeyhi” anlamına gelen Şeyh’ül Neccar’dan alınan bu mabet, kentin o ulu taş ve ahşap ruhunun kusursuz bir sentezidir.