Bingöl Tarihi Yerler Rehberi: Kral Kızı Kalesi ve Urartu Yolu

Solhan ilçesine bağlı Yenibaşak (Kuşburnu) köyü civarında, Murat Nehri vadisine girdiğinizde, nehre dimdik (neredeyse 90 derece) inen sarp kireçtaşı kayalıklarının yüzeyinde akıl almaz bir manzarayla karşılaşırsınız.

Urartular, M.Ö. 8. ve 9. yüzyıllarda Doğu Anadolu’da taşa ve demire hükmeden o devasa krallıktır. Bingöl merkezine yakın (Genç yolu üzerinde), Murat Nehri’nin stratejik bir kıvrımına hakim olan Sebeterias Kalesi, bu krallığın bölgedeki en önemli askeri karakoluydu.

• Önemi: Günümüze çok az kalıntısı ulaşmış olsa da, kazılarda ortaya çıkan devasa blok taşlar (Kiklopik duvarlar), Urartuların burayı Palu ile Muş ovası arasındaki ticareti ve güvenliği sağlamak için nasıl inşa ettiklerini gösterir. Nehir kıyısındaki o devasa taşların arasında durduğunuzda, 3000 yıl öncesinin o acımasız askeri disiplinini hissedersiniz.

Sebeterias Kalesi’nin de üzerinde bulunduğu o askeri ağın en büyük kanıtı, Bingöl ile Elazığ (Karakoçan/Bağın) arasında dağlık arazide bulunan Tarihi Urartu Yolu’dur. Dağların yamacı kesilerek, devasa kayalar kırılarak oluşturulan ve 3000 yıl boyunca kervanlar ile ordular tarafından kullanılan bu yol, antik mühendisliğin dağlara attığı en büyük çentiktir. Bu rotada yürüyüş yapmak, tarihin tam ortasında bir trekking deneyimidir.

Kiğı ilçe merkezine yaklaştığınızda, etrafı sarp vadilerle ve uçurumlarla çevrili, sadece kuzey yönünden tek ve dar bir patikayla çıkılabilen inanılmaz dik bir kayalık görürsünüz. Bu kayalığın zirvesi, bölgenin en eski ve en korunaklı savunma hattı olan Kiğı Kalesi‘dir.

Kiğı merkezinde, sarp dağların arasına gizlenmiş bu ulu mabet, 1401 yılında Akkoyunlu Hükümdarı Pir Ali Bey tarafından yaptırılmıştır.

• Mimarisi: Bölgenin en eski İslami eserlerinden biridir. Kesme taştan inşa edilmiş, devasa tek kubbesi ve sivri kemerli pencereleriyle o dönemin ağırbaşlı, süsten uzak ama son derece asil mimarisini yansıtır. Dağların o dondurucu soğuğuna ve yıkıcı depremlere asırlarca direnmiş, minaresindeki ve mihrabındaki o asırlık taş işçiliğiyle Kiğı’nın manevi kalbi olmaya devam etmiştir. İçeri adım attığınızda o kalın taş duvarların yarattığı serinlik ve sessizlik ruhunuzu sarar.

Kiğı ve çevresi, sadece kalelerle değil, Türkmen (Akkoyunlu ve Karakoyunlu) boylarının bölgeye vurduğu mühürlerle de doludur. Köylerin etrafındaki tarihi mezarlıklara daldığınızda, üzerlerinde kılıç, kalkan, koç ve at figürlerinin ustalıkla oyulduğu o efsanevi Türkmen mezar taşlarını görürsünüz. Bu taşlar, Orta Asya’dan kopup bu dağları yurt edinen kahramanların sessiz birer anıtı gibidir.

Bingöl’ün Genç ilçesinin eski adı “Dara Hini”dir ve ismini antik çağın o efsanevi Pers Kralı Dara’dan (Darius) alır. İlçenin hemen yamacındaki ormanlık ve sarp bir tepede, tüm vadiye kuşbakışı bakan bir kale kalıntısı yükselir.

Bingöl merkezinden Ilıcalar yönüne doğru gidip ormanın derinliklerine daldığınızda, asırlardır yalnız başına ayakta durmaya çalışan çok zarif bir dini yapıyla karşılaşırsınız: Venk Kilisesi.

Bingöl’ün sadece karlı dağlardan ibaret olmadığını kanıtlayan, merkeze oldukça yakın ama bir o kadar da gizli kalmış devasa bir vadiye giriyoruz. Sancak beldesinde, Oğuldere köyü sınırlarında yer alan Buban Bacaları, rüzgar ve sel sularının tüf kayaları binlerce yıl boyunca aşındırmasıyla oluşmuştur.

• Doğanın Mimarisi: Nevşehir’deki peri bacalarının aynısı, hatta çok daha el değmemiş ve vahşi olanları bu vadide bir ordu gibi dizilmiştir. Vadi tabanına inip o devasa şapkalı taş kulelerin arasında yürürken, rüzgarın kayalara çarparken çıkardığı o antik uğultuyu dinlemek ve bu devasa coğrafyanın Kapadokya kadar neden meşhur olmadığını sorgulamak bir YeGez ritüelidir. (Merkeze yaklaşık 50 km’dir, giriş ücretsizdir).

Murat Nehri’nin o acımasız ve deli sularına gem vurmak, kervanları ve orduları karşıya geçirmek için Genç ilçesinde inşa edilmiş tarihi bir taş köprüdür. Orijinal kemerlerinden günümüze tam olarak ulaşamasa da (veya sular altında kalsa da), kalıntıları bile antik çağdan Osmanlı’ya kadar Doğu-Batı ticaretinin bu sarp vadiden nasıl zorlukla geçtiğini kanıtlayan sessiz bir şahittir.

Ilıcalar beldesi Uzundere köyünde, 50 metre yüksekliğinde (yaklaşık 15 katlı bina boyunda) devasa ve sarp bir kayalığın tam ortasından, adeta kayayı yararak fışkıran akıl almaz bir şelaledir Çır Şelalesi. Etrafını saran “Uzunçarşı Kayalıkları” ise antik dönemde insanların sığındığı devasa doğal mağaralarla doludur. Bahar aylarında karlar eridiğinde bu şelalenin o gürleyen sesini dinlemek, Bingöl dağlarının vahşi gücünü hissetmektir.

Bingöl destanımızı, Solhan ilçesinde bulunan, tamamen doğal ama mitolojik bir efsane gibi duran tabiat anıtıyla bitiriyoruz. Küçük bir gölün (Turnalar Gölü) üzerinde, birbirine veya karaya bağlı olmayan, rüzgarla gölün üzerinde yavaş yavaş sal gibi yer değiştiren üç adet devasa yüzen ada bulunur. Üzerlerinde bodur ağaçların bile yetiştiği bu adalara çıkıp suyun üzerinde hafifçe sarsılarak hareket etmek, doğanın o gizemli ve asırlık hafızasına doğrudan dokunmaktır. (Solhan ilçesi Hazarşah köyündedir, Doğa Koruma alanıdır).