Kars Müzeler Rehberi: Savaşın ve Taşın Hafızası (Tüm Ani, Harp Tarihi, Arkeoloji ve Peynir Müzeleri Rehberi)

Kars denilince akla gelen, Türkiye-Ermenistan sınırını çizen Arpaçay’ın hemen kenarına kurulmuş efsanevi Orta Çağ metropolüdür. 10. ve 11. yüzyıllarda Bagratlı Krallığı’nın başkenti olan, İpek Yolu’nun o zengin ticaretine yön veren bu devasa hayalet şehir; ayakta kalmayı başarmış efsanevi Ermeni kiliseleri, Anadolu’daki ilk Türk camisi ve yıkık köprüleriyle dünyanın en hüzünlü ve en büyüleyici açık hava arkeoloji müzelerinden biridir.

1800’lü yıllarda Rus saldırılarına karşı Kars’ı savunmak için yapılan 46 tabyadan biri olan ve 1855 Kars Zaferi’nde Rus ordusuna karşı destansı bir direniş gösterilen tarihi “Kanlı Tabya” binasıdır. Günümüzde modern müzecilik teknolojileriyle donatılan bu bina; Sarıkamış Harekatı’nın dondurucu acısını, Kafkas cephesindeki askerlerin yaşamını çarıklarla, mektuplarla ve interaktif aynalı odalarla anlatan Türkiye’nin en sarsıcı harp müzelerinden biridir.

1153 yılında Selçuklu’ya bağlı Saltuklular tarafından inşa edilen ve “Kars’ın Taç Kapısı” olarak anılan devasa bir askeri garnizondur. 1579’da Lala Mustafa Paşa tarafından onarılan kale; siyah bazalt taşlardan yapılmış kalın surları, gözetleme kuleleri ve tüm Kars ovasına hakim o yüksek konumuyla şehrin hem en güçlü koruyucusu hem de en güzel açık hava seyir terasıdır.

19. yüzyılın sonlarında Kars’ın Rus işgali altında kaldığı o 40 yıllık dönemde, Rus ordusu tarafından inşa edilen devasa bir askeri kilisedir (Alexander Nevski). Klasik Baltık mimarisi özelliklerini taşıyan, soğan kubbeleri sonradan sökülüp yerine iki minare eklenen bu yapı, günümüzde cami olarak kullanılmaktadır. Şehrin o çok kültürlü geçiş dönemini ve Rus taş işçiliğini gözler önüne seren devasa bir mimari anıttır.

Kars Kalesi’nin hemen eteklerinde yer alan, 10. yüzyılda (930’lu yıllar) Bagratlı Krallığı döneminde Kral Abas tarafından “12 Havari” adına inşa edilmiş, yonca planlı efsanevi bir Orta Çağ Ermeni kilisesidir. Tarih boyunca cami, kilise ve müze olarak el değiştiren, günümüzde ise “Kümbet Camii” adıyla hizmet veren bu yapı, dış cephesindeki efsanevi havari kabartmalarıyla bütünüyle bir taş işçiliği müzesidir.

Türkiye’nin “Peynir Başkenti” olan Kars’ta, 1734 yapımı tarihi Süvari Tabyası’nın restore edilmesiyle kurulan muazzam bir gastronomi müzesidir. Kars gravyerinin ve kaşarının o efsanevi lezzetinin ardındaki asırlık üretim serüvenini; inekten sofraya kadar ahşap fıçılar, devasa bakır kazanlar ve peynir tekerlekleriyle anlatan hem lezzetli hem de çok estetik bir endüstri ve kültür merkezidir.

Sarıkamış ormanlarının derinliklerinde, 1890’lı yıllarda Rus Çarı II. Nikola tarafından eşi Katerina için (aslında hastalıklı oğlu Aleksi’nin tedavisi/av köşkü için) yaptırıldığı bilinen efsanevi bir ahşap saraydır. Tek bir çivi bile kullanılmadan, Baltık mimarisi tarzında devasa sarıçam ağaçlarının birbirine geçirilmesiyle (kündekari) inşa edilen bu yapı, ormanın içindeki o hüzünlü ve masalsı duruşuyla eşsiz bir sivil mimari müzesidir.

Kars’ın merkeze bağlı Boğatepe (eski adıyla Zavot) köyünde, köylülerin kendi imkanlarıyla eski bir peynir imalathanesini restore ederek kurdukları Türkiye’nin ilk peynir eko-müzesidir. Malakanlar (Rus döneminde Kars’a yerleşen tarım toplumu) ve İsviçreli ustaların köye getirdiği o meşhur gravyer peynirinin tarihini, orijinal yayıklarını ve kazanlarını köy evinin o sıcak atmosferinde sunan yaşayan bir etnografya efsanesidir.

Bölgenin binlerce yıllık tarihini tek bir çatı altında toplayan, Kafkasların o zengin ve zorlu coğrafyasının arkeolojik hafızasıdır. Ani Harabeleri’nden çıkarılan efsanevi oymalı ahşap kapılardan, Urartu dönemine ait tunç kemerlere; geleneksel Kafkas halılarından, yöresel Kars ve Malakan kıyafetlerine kadar geniş bir yelpazeyi sunan klasik ama dopdolu bir şehir müzesidir.

Klasik bir kapalı müze değil, Kars’ın bizzat kendisidir! 1877-1917 yılları arasındaki Rus yönetimi sırasında, Hollandalı mühendislerin ızgara (birbirini dik kesen geniş caddeler) planıyla kurduğu şehir merkezidir. Ordu Caddesi, Yusufpaşa ve Ortakapı mahallelerinde yan yana dizilen, sahte sütunlu, kartuşlu ve sarı-siyah kesme bazalt taşlı bu efsanevi tarihi binalar, bütünüyle devasa bir “Açık Hava Mimari Müzesi”dir.

Kars şehir merkezindeki Baltık mimarisinin en zarif örneklerinden biridir. 19. yüzyılda yapılan ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda (93 Harbi) Kafkas Cephesi Komutanı Gazi Ahmet Muhtar Paşa tarafından karargah olarak kullanılan bu kesme taş konak; günümüzde restore edilerek Kars’ın sivil mimarisini ve Paşa’nın askeri tarihini anlatan küçük bir kültür evi/müze olarak ziyaretçilerini ağırlamaktadır.

Anadolu’nun manevi fatihlerinden, Mevlana ve Şah-ı Nakşibendi’yi bile etkilediği söylenen büyük mutasavvıf Ebu’l Hasan Harakani’nin 11. yüzyılda (1033) Kars’ın fethi sırasında şehit düşmesiyle adına yaptırılan efsanevi türbe ve külliye kompleksidir. Kars Kalesi ve Havariler Kilisesi ile aynı kampüste yer alan bu alan; kesme taş işçiliği, manevi atmosferi ve Selçuklu ruhuyla şehrin inanç turizminin kalbidir.

Kars Çayı üzerinde, 1579 yılında Lala Mustafa Paşa tarafından yaptırılan 3 gözlü efsanevi “Taş Köprü” ile hemen yanındaki Muradiye, İlbeyoğlu ve Mazlum Ağa hamamlarından oluşan devasa bir Osmanlı açık hava müzesidir. Rus mimarisinin hakim olduğu şehir merkezinin aksine, bu vadi Osmanlı ve Selçuklu izlerinin en yoğun olduğu kentsel sit alanıdır ve harika bir fotoğraf noktasıdır.

Vatan şairi Namık Kemal’in çocukluk yıllarını geçirdiği (dedesinin Kars Mutasarrıfı olduğu dönemde) tarihi Kars evidir. Vatan şairinin “Vatan ve Hürriyet” kavramlarını şekillendiren o ilk çocukluk anılarının geçtiği bu ev; Kars Kültür ve Sanat Evi olarak restore edilmiş olup, şehrin edebiyat ve fikir dünyasına olan katkısını yaşatan sıcacık bir sivil mimari/anı müzesidir.

Ardahan ile Kars sınırını çizen, ancak Kars kış turizminin can damarı olan efsanevi bir doğa harikasıdır. Kış aylarında metrelerce donan göl yüzeyi sadece bir manzara değil; üzerinde atlı kızakların (Troyka) kaydığı, Eskimo usulü buz kırılarak Sarıbalık avlandığı, binlerce yıllık Kafkas kış kültürünün yaşatıldığı devasa ve bembeyaz bir “Yaşayan Doğa ve Kültür Müzesi”dir.

Sadece bir orman değil, Türkiye’nin en büyük ve en hüzünlü “Açık Hava Harp ve Doğa Müzesi”dir! 1914-1915 kışında, tek kurşun atmadan dondurucu soğuğa yenik düşerek şehit olan on binlerce kahraman askerimizin yattığı bu devasa milli park; sarıçam ormanlarının karlı manzarası, anıtsal şehitlikleri ve yürüyüş rotalarıyla insanın içini titreten efsanevi bir manevi ve tarihi alandır.

Kars’ın Kağızman ilçesinde, denizden 2000 metre yükseklikteki bazalt kayalıklara M.Ö. 10.000’li yıllarda (Üst Paleolitik / Tunç Çağı) işlenmiş efsanevi kaya resimleridir! Av sahnelerinin, dağ keçilerinin, geyiklerin ve insan figürlerinin taşın üzerine kazındığı bu devasa açık hava tablosu, Doğu Anadolu’daki ilk insanların sanatına ve yaşam biçimine ışık tutan muazzam bir prehistorik antropoloji alanıdır.

Kağızman ilçesinin izole bir köyünde, 11. yüzyılda (Bagratlı Krallığı veya Gürcü/Ermeni mimarisi etkisinde) inşa edilmiş devasa ve efsanevi bir inanç anıtıdır. Yüzyıllarca köy halkı tarafından da korunarak günümüze sarsıcı bir sağlamlıkla ulaşan bu yapı; gri kesme taşlardan örülmüş yüksek duvarları, anıtsal kubbesi ve köylülerin günlük yaşamıyla iç içe geçmiş o mistik atmosferiyle gizli kalmış bir sivil mimari şaheseridir.

Sadece tarihi taşlarıyla değil, suyunun coşkusuyla da büyüleyen Kars’ın en büyük doğa anıtıdır! Susuz ilçesinde, 75 metre yükseklikten bazalt kayalıkların arasına kükreyerek dökülen bu devasa şelale; etrafındaki devasa kanyonu, yeni yapılan cam seyir terası ve uçurum kenarındaki yürüme yollarıyla bütünüyle bir “Açık Hava Jeoloji ve Doğa Müzesi” niteliğindedir.

Efsanevi “Doğu Ekspresi”nin o uzun ve rüya gibi yolculuğunun görkemli final noktasıdır! 1969 yılında modern binası yapılsa da, etrafındaki Rus mimarisine ait lojmanlar, eski taş depolar ve garın o tarihi endüstriyel dokusu; Kars’ın Anadolu’yu Kafkaslara bağlayan o stratejik lojistik tarihini anlatan çok estetik ve nostaljik bir sivil ulaşım merkezidir.

Türkiye’nin Ramsar (Uluslararası Sulak Alan) listesindeki en önemli alanlarından biri olan, Afrika-Avrasya göç yolu üzerinde bulunan devasa bir kuş cennetidir! Kars’ın bozkırının ortasında 200’den fazla kuş türüne (Angıt, Sakarca Kazı, Turna) ev sahipliği yapan bu alan, doğa fotoğrafçıları ve biyologlar için bütünüyle bir “Yaşayan Ornitoloji (Kuş Bilimi) Müzesi”dir. (Göç mevsimlerinde ve suyun olduğu dönemlerde en aktiftir).

Sarıkamış’ın Zivin (Süngütaşı) Köyü’nde, tarihte Urartulara kadar uzanan ama en büyük şöhretini 1877-1878 (93 Harbi) Osmanlı-Rus savaşında gösterdiği o destansı savunmayla kazanan efsanevi kaledir. Adını etrafındaki süngerimsi taş yapısından alan bu kale; derin bir vadinin kenarına kondurulmuş surları, tarihi sarnıçları ve askeri hatıralarıyla çok az bilinen ama çok stratejik bir savaş müzesidir.

Selim ilçesinin dağlık bölgelerinde, sarp bir tepe üzerine inşa edilmiş olan, adını destan kahramanı Köroğlu’ndan alan gizemli bir kaledir. Orta Çağ (Selçuklu/Saltuklu) dönemine tarihlenen bu yapı, Aras Vadisi’ne inen yolları kontrol etmek için yapılmıştır. Çevresine serpiştirilmiş volkanik kayalar ve yıkık taş surlarıyla, Kars bozkırının o hırçın ve isyankar ruhunu anlatan efsanevi bir açık hava anıtıdır.

Kars merkeze bağlı Dikme Köyü sınırlarında yer alan, Tunç Çağı’na (M.Ö. 2000’ler) ait olduğu düşünülen ve dairesel bir formda (Kromlek) dikilmiş devasa bazalt taşlardan oluşan astronomik/ritüelistik bir anıttır. İngiltere’deki meşhur Stonehenge’i andıran bu esrarengiz dikili taşlar; Anadolu’nun doğusundaki eski inançları, astrolojik ritüelleri ve devasa taş mühendisliğini sergileyen büyüleyici bir prehistorik laboratuvardır.

Sarıkamış ilçesinde, eski adıyla Micingirt olarak bilinen İnkaya Köyü’nde, devasa bir kaya kütlesinin üzerine Urartular döneminde temeli atılan ve Saltuklular/Selçuklular tarafından devasa bir kaleye dönüştürülen askeri bir komplekstir. Sadece sarp kalesiyle değil, hemen eteklerinde yer alan Selçuklu dönemine ait sekizgen planlı iki zarif “Taş Kümbet” (Türbe) ile bütünüyle bir “Orta Çağ Türk-İslam ve Askeri Açık Hava Müzesi”dir.