Şanlıurfa Kışın Gezilecek Yerler: Göbeklitepe’de Tarih ve Sıra Gecesi

İslam dünyası için en kutsal mekanlardan biri olan ve Hz. İbrahim’in ateşe atıldığı yer olarak bilinen bu manevi havza, kış mevsiminde suların üzerine çöken hafif sis ve etraftaki asırlık camilerin ıslak taş duvarlarıyla son derece ruhani bir atmosfere bürünmektedir. Kış sabahlarının o sakinliğinde, dondurucu olmayan ama tazeleyici bir serinlikte kutsal balıklara yem atmak ve gölün aynasından yansıyan kış gökyüzünü izlemek; ziyaretçilere şehrin o binlerce yıllık inanç dokusunu kalabalıklardan arınmış, derin bir sükunet içinde hissetme imkanı sunmaktadır.

Dünya tarihini kökten değiştiren ve “Tarihin Sıfır Noktası” olarak tescillenen bu devasa tapınak kompleksi, kış aylarında üzerini bir çelik zırh gibi saran modern koruma çatısı sayesinde ziyaretçilerine yağmurdan ve rüzgardan etkilenmeden muazzam bir keşif imkanı sunmaktadır. 12 bin yıl öncesinin gizemli dikilitaşları arasında esen Mezopotamya rüzgarını dinlemek, kışın o yumuşak ve yatay ışığında aslan ve turna kabartmalarını incelemek; insanlığın avcı-toplayıcılıktan yerleşik hayata geçişindeki o ilk kışlık sığınma içgüdülerini zihinde canlandıran sarsıcı bir deneyimdir.

Türkiye’nin en büyük ve en modern müze komplekslerinden biri olan bu devasa yapı, kış aylarının o yağışlı ve rüzgarlı günlerinde dışarıdaki dünyadan tamamen kopup, insanlık tarihinin 12 bin yıllık kronolojik öyküsüne sımsıcak bir ortamda sığınmak için tasarlanmış kusursuz bir kapalı alandır. Paleolitik çağdan İslam dönemine kadar uzanan binlerce paha biçilemez eserin, iklimlendirilmiş ve geniş salonlarda sergilendiği bu müzede; dünyanın en eski gerçek boyutlu insan heykeli olan “Urfa Adamı” ile göz göze gelmek, kış tatilinize son derece konforlu ve entelektüel bir derinlik katmaktadır.

Dünyanın ilk üniversitesine ve kendine has mimarisiyle ünlü konik kubbeli kerpiç evlere ev sahipliği yapan bu kadim yerleşim, kış aylarında kerpiçin o muazzam doğal yalıtım mucizesi sayesinde dışarıdaki ayaza inat sımsıcak bir sığınak sunmaktadır. Kar yağdığında veya bozkır sisi çöktüğünde, Mezopotamya’nın ortasında yükselen bu antik höyükler ve asırlık evlerin kiremit rengi silüetleri; ziyaretçileri modern dünyadan koparıp geçmişin o telaşsız, toprağa dokunan ve samimi kışlarına doğru hüzünlü bir zaman yolculuğuna çıkarmaktadır.

Asırlardır Mezopotamya’nın ticaret kalbi olan ve labirent gibi dar sokaklara yayılan bu devasa kapalı çarşı kompleksi, kış aylarında dışarıdaki rüzgardan ve yağmurdan kaçıp şehrin o dinamik, sımsıcak esnaf kültürüne sığınmak için kusursuz bir merkezdir. Sipahi Pazarı’ndaki el dokuması kilimlerin, Bakırcılar Çarşısı’ndaki ritmik çekiç seslerinin ve baharat kokularının birbirine karıştığı bu mistik dokuda; Gümrük Hanı’nın avlusuna sığınıp yanan mangalların etrafında demli bir kaçak çay içmek, Urfa’nın o yaşayan tarihini kışın en samimi haliyle tecrübe etmenizi sağlar.

Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi ile aynı kampüste yer alan ve Amazon kadınlarının dünyadaki tek mozaiğine ev sahipliği yapan bu devasa kubbeli yapı, kış mevsiminin o dondurucu ve yağışlı günlerinde ziyaretçilerine sımsıcak bir ortamda Roma dönemi ihtişamını sunmaktadır. Bir antik Roma villasının üzerine, yerinden oynatılmadan inşa edilen bu modern müzede; 1500 yıllık mozaiklerin o canlı renklerini kışın loş ışığında üşümeden incelemek, Mezopotamya’nın sadece bir bozkır değil, aynı zamanda estetik bir sanat merkezi olduğunu efor sarf etmeden keşfetmenizi sağlamaktadır.

Fırat Nehri’nin suları altında kalan ve “Kayıp Şehir” olarak anılan bu efsanevi ilçe, kış aylarında nehrin üzerine çöken yoğun sis ve karlı dağ yamaçlarıyla birlikte adeta fantastik bir film setine dönüşmektedir. Sular altındaki caminin sadece minaresinin suyun üzerinden yükseldiği o hüzünlü manzarayı, dondurucu Fırat rüzgarlarına karşı bir tekneyle izlemek; doğanın ve baraj sularının tarihi nasıl yuttuğunu, kışın o derin ve vurucu atmosferinde sarsıcı bir melankoliyle hissettirmektedir.

Şehrin güneyindeki sarp bir tepe üzerinde asırlardır Urfa’yı kuşbakışı izleyen bu devasa garnizon, kış mevsiminde kar yağdığında veya şehir ışıklarının puslu kış akşamlarında parladığı anlarda muazzam bir panorama sunmaktadır. Kalenin o devasa iki sütununa (Nemrut’un Tahtı) bakarak dondurucu rüzgarlar eşliğinde aşağıda yatan beyaz veya gri Urfa sokaklarını seyretmek; ziyaretçilere şehrin o sarsılmaz gücünü ve Mezopotamya’nın kışın dahi sönmeyen asaletini derinden hissettiren epik bir duraktır.

Fırat Nehri kenarındaki sarp kayalıklara kurulu olan ve dünyada nesli tükenme tehlikesi altındaki kelaynak kuşlarının en önemli sığınağı olan bu merkez, kış aylarında göç etmeyen bu özel kuşların o ağırbaşlı ve ilginç yaşamlarını gözlemlemek için benzersiz bir doğa durağıdır. Dondurucu Fırat lodosunun kayalıklarda uğuldadığı bir kış gününde, bu kutsal kuşların kışlık bakımlarını izlemek ve Mezopotamya’nın o vahşi, kirlenmemiş doğasını sessizlik içinde keşfetmek; ekoloji tutkunları için paha biçilemez bir kış hatırası yaratmaktadır.

Urfa’nın o tarihi mahallelerine gizlenmiş ve bir zamanlar tütün fabrikası (Reji) olarak kullanılmış olan bu devasa Süryani kilisesi, kış aylarının o puslu ve yağmurlu gökyüzü altında kalın kesme taş duvarlarıyla son derece ağırbaşlı, hüzünlü ve estetik bir sığınak olarak yükselmektedir. Dondurucu rüzgarlardan kaçıp, kilisenin o loş ve manevi atmosferine adım atmak; asırlar boyunca bu ulu tonozlar altında edilen kışlık duaların ve Süryani mimarisinin o estetik, kalıcı ruhunu ziyaretçilerin kalbine sımsıcak bir şekilde nakşetmektedir.

Harran Ovası’nın o uçsuz bucaksız derinliklerinde, Roma dönemine ait devasa kaya mezarları ve kesme taştan inşa edilmiş yeraltı mağaralarıyla dolu bu gizemli kent, kış mevsiminde o sapsarı kalker taşlarının kış yağmurlarıyla koyulaşmasıyla inanılmaz epik ve dramatik bir yalnızlığa bürünmektedir. Hz. Şuayb’ın yaşadığına inanılan ve asırlardır rüzgarların şekillendirdiği bu açık hava müzesinde, dondurucu bozkır esintileri eşliğinde yürüyüş yapmak; insanın zamanın acımasız yıkıcılığı karşısındaki küçüklüğünü iliklerine kadar hissettiren, medeniyetten tamamen izole bir arkeolojik kış inzivasıdır.

Şuayb Şehri’ne oldukça yakın bir konumda bulunan ve antik çağlarda Ay Tanrısı Sin’e tapınılan bu efsanevi pagan merkezi, kış aylarında o kutsal tepelerine çöken sis ve pusla birlikte kelimenin tam anlamıyla bir “Yüzüklerin Efendisi” dekoruna dönüşmektedir. Kutsal tepedeki kayalara oyulmuş o devasa Süryanice yazıtları ve gezegenleri temsil eden tapınak kalıntılarını kışın o sessiz ve ıssız atmosferinde incelemek; dinler tarihi ve ezoterizm tutkunlarına Mezopotamya’nın o karanlık, mistik ve pagan geçmişini sarsıcı bir şekilde hissettirmektedir.

Göbeklitepe’nin kardeşi olarak bilinen ve kazıları henüz yeni başlayan bu devasa Neolitik çağ tapınağı, Tek Tek Dağları’nın o ıssız ve kayalık coğrafyasında, kış mevsiminin dondurucu ve kapalı günlerinde ziyaretçilerini 12 bin yıl öncesinin o sert doğa şartlarına geri götürmektedir. Açık alanda yer alan 250’den fazla “T” biçimli dikilitaşın ve o ürkütücü, kayadan oyma üç boyutlu insan başı figürünün önünde durarak kış rüzgarını dinlemek; insanlığın bu çetin topraklardaki ilk tapınak inşası ve hayatta kalma mücadelesi karşısında tarifsiz bir hayranlık uyandırmaktadır.

Urfa’nın o daracık, taş döşeli tarihi sokakları arasına gizlenmiş olan bu geleneksel Osmanlı konağı, dışarıda yağan kış yağmurlarından ve dondurucu rüzgardan kaçıp şehrin o zengin, baharat kokulu geçmişine sımsıcak bir ortamda sığınmak için tasarlanmış harika bir kapalı alandır. Ahşap zeminli, serin avlulu ve ısıtılmış odalarında sergilenen geleneksel mutfak eşyalarını, asırlık isot çıkarma ritüellerini ve Urfa kadınının mutfak emeğini anlatan mankenli canlandırmaları üşümeden incelemek; ziyaretçilere Mezopotamya gastronomi tarihini konforla yaşatmaktadır.

Şanlıurfa’nın o dondurucu ve puslu kış akşamlarında, sarı kesme taşlardan yapılmış tarihi bir konağın o geniş, sıcak ve halı serili eyvanına adım atmak, bu gezi rotasının tartışmasız en ısıtıcı, en müzikal ve kültürel ziyafetidir. Dışarıdaki soğuğa inat yanan devasa mangalların etrafında toplanıp, yanık Urfa türküleri eşliğinde tavana yapışacak kadar ustalıkla yoğrulan o bol isotlu “Çiğ Köfte”nin acısıyla bedeni ısıtmak ve ardından acı mırra ile ritüeli tamamlamak; ziyaretçilere Trakya veya Karadeniz’de asla bulamayacakları, buram buram samimiyet kokan otantik bir kış gecesi sunmaktadır.

Balıklıgöl platosunun hemen yamacında, şehre adeta yukarıdan bakan bu sarp kireçtaşı kayalıklarına oyulmuş devasa Roma mezarları, kış aylarında yağmur sularıyla yıkandığında ve akşamları özel olarak ışıklandırıldığında tam bir arkeolojik şölene bürünmektedir. Dondurucu rüzgarların o kaya oyuklarında yankılandığı kış gecelerinde bu devasa nekropolün önünde yürümek ve ölüm ile yaşamın o ince çizgisinde duran bu 2000 yıllık anıtları ıssız bir melankoli içinde fotoğraflamak; Urfa’nın sadece İslam tarihinden değil, görkemli bir Antik Çağ’dan da beslendiğini sarsıcı bir şekilde kanıtlamaktadır.

Eyyübiye’nin o daracık, kışın yağmurlarla yıkanan asırlık sokaklarında karşınıza çıkan ve bazalt taş işçiliğinin en zarif örneklerinden biri olan bu yapı, kış mevsiminde o anıtsal taş mimarisiyle dışarıdaki ayaza meydan okuyan, son derece ağırbaşlı ve estetik bir sığınaktır. Süryani ustaların ellerinden çıkan o muazzam pencerelerin ve taş oymaların (fırfırların) süslediği cephesine bakıp, kışın o sert rüzgarlarından kaçarak caminin o sıcak, loş ve manevi iç mekanına adım atmak; Urfa’nın o çok kültürlü, hoşgörü dolu geçmişini ruhunuzda derinden hissettirmektedir.

Urfa’nın o geleneksel sivil mimarisinin en büyük mucizelerinden biri olan ve evlerin üzerinden birbirine bağlandığı altı geçit şeklindeki tarihi “Kabaltı” tünelleri, kış aylarının o şiddetli yağmurlarında ve dondurucu rüzgarlarında sığınılacak muazzam bir kentsel şemsiye görevi görmektedir. Kışın ıslak Arnavut kaldırımlarında yürürken bir anda bu taş tünellerin loş, yankılı ve rüzgardan arınmış korunaklı karanlığına girmek; geçmişte atlı arabaların ve esnafın o zorlu kış şartlarında bu sokak dehası sayesinde hayatına nasıl kesintisiz devam ettiğini sinematografik bir yürüyüşle tecrübe ettirmektedir.

Şehrin güneyinde, bozkırın tam ortasında uzanan ve zengin bir yaban hayatını barındıran bu devasa dağ silsilesi, kış mevsiminde ağaçların yapraklarını dökmesi ve kış sisiyle birlikte tam bir ıssız, vahşi doğa safarisine dönüşmektedir. Dondurucu rüzgarlar eşliğinde bu sarp arazide yürüyüş yapıp, tarihi Roma karakollarını ve milli parkın içindeki asırlık Rüstem Paşa Kervansarayı’nın o yalnız kalıntılarını incelemek; insanın doğanın o mutlak, acımasız ve ilkel döngüsü karşısındaki küçüklüğünü iliklerine kadar hissettiren muazzam bir kışlık inzivadır.

Urfa’nın o bıçak gibi kesen sabah ayazında veya Göbeklitepe’nin rüzgarlı tepelerinde harcanan enerjiyi, yörenin o bol baharatlı, etli ve şerbetli lezzetleriyle geri kazanmak, bu yorucu kış tatilinin tartışmasız en ısıtıcı ve efsanevi finalidir. Kışın dondurucu karanlığında sabahın altısında uyanıp, kemik suyu, kuzu eti ve lavaşla yapılan dumanı tüten sımsıcak “Tirit” çorbasını içmek; ardından gün içinde isotla harlanmış “Ciğer Kebabı”nı tatmak ve bol cevizli, şerbetli “Şıllık Tatlısı” ile bedeni şarj etmek, vücudun kış soğuğuna karşı ihtiyaç duyduğu tüm kalkanı anında örmektedir.

Peygamberler Şehri Şanlıurfa, yazın kavurucu sıcağından kurtulup kışın o ılıman, mistik ve yağmurlu atmosferine büründüğünde adeta yeniden doğar. Hem tarihi derinliği hem de dillere destan mutfağıyla Güneydoğu’nun en sıcak kış rotalarından biri olan Şanlıurfa için hazırladığım taslak aşağıdadır: