Trabzon Müzeler Rehberi: Sümela’nın Gizemi (Tüm Manastır, Ayasofya, Atatürk ve Kent Müzeleri Rehberi)

Sadece Trabzon’un değil, Türkiye’nin ve dünyanın en ikonik, en efsanevi tarihi anıtlarından biridir! Altındere Vadisi’ne hakim Karadağ’ın sarp ve dik yamacına (denizden 1150 metre yükseklikte) M.S. 4. yüzyılda (Atinalı Barnabas ve Sophronios tarafından) bir kartal yuvası gibi kayalara oyularak inşa edilen bu kompleks; su kemerleri, öğrenci odaları, mutfağı ve özellikle o paha biçilemez İncil sahnelerini barındıran freskleriyle bütünüyle bir “Dağ Arkeolojisi ve İnanç Müzesi”dir.

1238-1263 yılları arasında Trabzon İmparatorluğu kralı I. Manuel Komnenos döneminde inşa edilen, Geç Bizans kilise mimarisinin en görkemli, en efsanevi şaheseridir! İstanbul’daki adaşı kadar devasa olmasa da; taş işçiliğindeki üstün zarafeti, özellikle güney cephesindeki o meşhur “Adem ile Havva’nın Yaratılışı” rölyefi ve tavanlarını süsleyen muazzam freskleriyle bu yapı; hem cami hem de müze olarak hizmet veren bir “Sanat ve Astronomi Müzesi”dir.

Trabzon’un o asil ve elit sivil mimarisini yansıtan, 1890 yılında Banker Konstantin Kabayanidis tarafından Avrupa (Rönesans) mimarisi tarzında yaptırılan efsanevi bir çam ormanı malikanesidir! Mustafa Kemal Atatürk’ün Trabzon ziyaretlerinde konakladığı ve 1937 yılında “Vasiyetnamesini” (Bütün mal varlığını Türk milletine armağan ettiğini) yazdığı bu beyaz ve zarif konak; orijinal mobilyaları, Avrupa porselenleri ve muazzam bahçesiyle bütünüyle bir “Cumhuriyet ve Zarafet Müzesi”dir.

Karadeniz’in o köklü başkentinin, Trabzonluların günlük yaşantısını, mutfağını, horonunu ve el sanatlarını en modern, en interaktif şekilde anlatan devasa bir kent belleğidir! Tevfik Serdar Kültür Merkezi binasında yer alan bu müzede; Trabzonspor’un tarihinden fındık hasadına, kemençe yapımından yayla göçlerine kadar her detay balmumu heykeller ve sesli dioramalarla sunulan sıcak bir “Kentsel Etnografya Laboratuvarı”dır.

Sadece Trabzon’un değil, Türkiye’nin en görkemli 19. yüzyıl sivil mimari şaheserlerinden biridir! 1900’lü yılların başında Banker Kostaki Teophylaktos tarafından İtalyan mimarlara yaptırılan; kalem işi süslemeli tavanları, vitraylı pencereleri ve Barok detaylarıyla göz kamaştıran bu konak, kentin ana arkeoloji ve etnografya müzesidir. Bodrum katındaki Roma dönemi eserleri ve efsanevi “Hermes Heykeli” ile burası bütünüyle bir “Sanat ve Arkeoloji Sarayı”dır.

Klasik tarih müzelerinin ötesinde, Trabzon şehrinin kimliğini, ruhunu ve Anadolu’daki o efsanevi futbol ihtilalini anlatan çok özel ve tematik bir müzedir! “Bize Her Yer Trabzon” sloganının doğduğu bu topraklarda; Trabzonspor’un 1967’den bu yana kazandığı lig şampiyonluğu kupaları, efsanevi futbolcuların formaları, tarihi kramponlar ve Anadolu futbol devriminin o tozlu sayfaları bütünüyle bir “Spor ve Kent Gururu Müzesi” olarak sergilenir.

Deniz kıyısından başlayıp kentin arkasındaki tepelere kadar uzanan, M.Ö. 4. yüzyıldan itibaren Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde kenti koruyan efsanevi bir garnizondur! Yukarı Hisar, Orta Hisar ve Aşağı Hisar olmak üzere üç bölümden oluşan bu devasa surlar; Zağnos Vadisi ve Tabakhane köprüleriyle birleşerek, kentin o geçit vermez, sarp ve asil “İmparatorluk Savunma Müzesi” silüetini oluşturur.

1514 yılında Yavuz Sultan Selim tarafından, annesi (II. Bayezid’in eşi) Gülbahar Hatun adına yaptırılan ve Trabzon’daki Osmanlı mimarisinin en erken, en asil örneklerinden biridir! Kesme taştan zaviyeli (ters T) planla inşa edilen camisi ve hemen avlusundaki o zarif sekizgen türbesiyle bu kompleks; Şehzadeler Şehri Trabzon’un o dingin ve ağırbaşlı “Osmanlı İnanç Müzesi”dir.

Boztepe’nin o sarp yamaçlarında, kente ve Karadeniz’e adeta bir teras gibi bakan, 14. yüzyılda (III. Alexios döneminde) inşa edilmiş efsanevi bir Ortodoks inziva merkezidir! Etrafı yüksek koruma duvarlarıyla çevrili olan, içerisinde kaya kilisesi, çan kulesi, misafirhane ve şapeller barındıran bu yapı; harika bir restorasyonla ayağa kaldırılmış ve bütünüyle bir “Dağ İnanç ve Seyir Müzesi”ne dönüştürülmüştür.

Trabzon’un fethinden (1461) sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından camiye çevrilen, aslen kentin en eski ve en büyük baş kilisesi olan “Panagia Chrysokephalos” (Altınbaşlı Meryem) Kilisesi’dir! Trabzon İmparatorlarının taç giyme törenlerinin yapıldığı bu görkemli yapı; bazilikal planı, devasa kubbesi, sonradan eklenen Osmanlı mihrabı ve zeminindeki o muazzam mozaikleriyle (halı altında korunan) efsanevi bir “İmparatorluklar ve Dönüşüm Müzesi”dir.

Anadolu’daki bedesten mimarisinin en eşsiz örneklerinden biridir! 11. yüzyılda Cenevizliler veya 15. yüzyılda Osmanlılar tarafından inşa edildiği tartışılan bu yapı; dört kapılı, kare planlı ve merkezini devasa tek bir taş kubbenin örttüğü muazzam bir ticari bellektir. İpek Yolu’nun bu efsanevi durağı, günümüzde Trabzon hasırı, telkari ve yöresel el sanatları ustalarına ev sahipliği yapan “Yaşayan Ticaret ve Zanaat Müzesi”dir.

1495 yılında Trabzon’da doğan ve 15 yaşına kadar burada yaşayan “Muhteşem Süleyman”ın (Kanuni Sultan Süleyman) anısını yaşatmak için, doğduğu düşünülen tarihi Ortahisar sokaklarında restore edilmiş şık bir sivil mimari evidir! İçerisinde Kanuni’nin, Yavuz Sultan Selim’in ve kenti fetheden Fatih Sultan Mehmet’in balmumu heykelleri, dönemin kılıçları ve fermanları bulunan bu konak; “Şehzadeler Şehri Trabzon”un “Saray Belleği Müzesi”dir.

Sümela Manastırı’nın şöhretinin gölgesinde kalmış olsa da ondan çok daha eski olan (M.S. 270 yılında kurulduğu düşünülür), Maçka’nın o balta girmez çam ormanlarının içine gizlenmiş efsanevi ve ürkütücü bir sığınaktır! Vaftizci Yahya’ya adanmış olan bu devasa kompleks; günümüzde oldukça harap ve restore edilmemiş halde ormanın yuttuğu surları ve mucizevi şekilde dayanan freskleriyle tam bir “Vahşi Dağ Arkeolojisi ve Terk Edilmişlik Müzesi”dir.

Tıpkı Sümela ve Vazelon gibi Maçka vadilerinin sarp kayalıklarına (Esiroğlu beldesi Şimşirli Köyü’ne) bir taç gibi kondurulmuş üçüncü büyük Rum Ortodoks (M.S. 8. yüzyıl) manastırıdır! 300 metrelik sarp bir uçurumun üzerine inşa edilen, günümüze ne yazık ki sadece devasa dış duvarları ve o baş döndüren manzarası kalmış olan bu efsanevi yapı; Karadeniz’in o vahşi gökyüzü laboratuvarlarından biri olan “Antik Uçurum Müzesi”dir.

Müzelerin ve tarihin sadece binalardan ibaret olmadığının kanıtı! Dünyanın en uzun ikinci mağarası kabul edilen, Düzköy ilçesindeki bu efsanevi yeraltı sarayı; içinden gürül gürül akan deresi, şelalesi, sarkıt/dikitleri ve astım hastalarına şifa olan temiz havasıyla bütünüyle bir “Jeoloji ve Yeraltı Ekoloji Müzesi”dir. Yaklaşık 1 kilometrelik kısmı ahşap iskelelerle yürüyüşe açılmıştır.

Osmanlı sivil mimarisinin Karadeniz’deki en ihtişamlı, en bozulmamış ve en efsanevi vitrinidir! Akçaabat ilçesinde, denize yukarıdan bakan sarp bir yamaca inci taneleri gibi dizilmiş; ahşap cumbalı, geniş saçaklı ve Arnavut kaldırımlı sokaklarıyla bu mahalle bütünüyle bir “Yaşayan Kentsel Etnografya ve Sokak Müzesi”dir. Safranbolu’yu aratmayan bu sokaklar, tarih ve fotoğraf tutkunlarının başını döndürür.

Sürmene ilçesinde, 19. yüzyılda (1856 civarı) bölgenin güçlü ayanlarından Memiş Ağa tarafından yaptırılmış efsanevi bir şatodur! Dışarıdan bakıldığında kesme taştan bir kaleyi andıran, ancak içine girildiğinde Karadeniz ahşap oymacılığının zirvesi sayılan dönen tavanları ve cumbalarıyla bu devasa konak; bütünüyle bir “Ağa Kültürü ve Ahşap Sanatı Müzesi”dir.

Trabzon’un koruyucu azizi olan St. Eugenios’a adanmış, 13. yüzyılda Trabzon İmparatorluğu döneminde inşa edilmiş ve kentin fethinden sonra camiye çevrilmiş efsanevi bir inanç merkezidir! Haç planlı mimarisi, yüksek kubbesi ve Osmanlı döneminde eklenen zarif minaresiyle bu yapı; tıpkı Ayasofya ve Fatih camileri gibi imparatorlukların inanç geçişlerini simgeleyen sarsılmaz bir “Mimari Sentez Müzesi”dir.

Sümela kadar bilinmese de Trabzon’un en efsanevi ve gizemli inanç anıtlarından biridir! Boztepe’nin arka yamaçlarında yer alan ve 14. yüzyılda kurulan bu Ermeni manastırı; adını, duvarlarındaki fresklerde süt ve “kaymak” yapan insanların resmedilmesinden alır. Sarp bir vadide, doğanın içinde kısmen harap halde duran bu yapı; şapeli, çan kulesi ve sönük freskleriyle bakir bir “Dağ Arkeolojisi ve Hüzün Müzesi”dir.

18. yüzyılda inşa edilen, Trabzon’un o yoğun İpek Yolu liman ticaretinin kalbinin attığı en efsanevi sivil mimari eserlerinden biridir! Kesme taştan üç katlı olarak inşa edilen, ortası açık geniş avlulu ve revaklı bu han; günümüzde yöresel ürünlerin, Trabzon el sanatlarının ve sanat atölyelerinin bulunduğu bütünüyle bir “Yaşayan Ticaret ve Zanaat Müzesi”dir.

Trabzon’daki ayakta kalan en eski ve en efsanevi Hristiyan inanç merkezidir! 7. yüzyılda (veya 9. yüzyılda onarım görerek) inşa edildiği düşünülen bu küçük ama sarsılmaz yapı; kesme taştan, üç nefli bazilika planında yapılmıştır. Kapısındaki rölyeflerde Klasik Roma dönemine ait devşirme taşların (gladyatör ve savaşçı kabartmalarının) kullanıldığı bu kilise, bütünüyle bir “Erken Bizans ve Antik Devşirme Müzesi”dir.

Müzelerin sadece sessiz binalar olmadığının, kentin o gürültülü ve üretken ruhunun en büyük ispatı! Yüzyıllardır çekiç seslerinin yankılandığı, kor ateşlerin yandığı bu dar sokaklarda; Trabzonlu bakır ustalarının o efsanevi ibrikleri, güğümleri ve telkari/hasır sanatının en nadide örnekleri işlenmektedir. Burası, sanayiye direnen bütünüyle “Canlı Bir Etnografya ve Zanaat Müzesi”dir.

Araklı ilçesinde, denizin hemen kıyısındaki sarp bir kayalığın üzerine (deniz seviyesinden yüksekte) inşa edilmiş efsanevi bir gözetleme ve savunma anıtıdır! Cenevizliler veya Bizanslılar tarafından yapıldığı düşünülen bu küçük ama stratejik garnizon; Karadeniz’in o hırçın rüzgarlarına direnen surları ve denizcilik faaliyetlerini koruyan yapısıyla bütünüyle bir “Antik Kıyı İstihbarat Müzesi”dir.

Fatih Sultan Mehmet’in kenti fethinden sonra (1467 yılında) Trabzon Valisi Zağnos Paşa tarafından, kentin o devasa surlarını (Orta Hisar ile Kuzgundere’yi) birbirine bağlamak için inşa ettirilen muazzam bir taş kemerdir! Altından geçen vadi günümüzde harika bir rekreasyon alanına dönüştürülmüş olup, bu tek gözlü efsanevi köprü kentin bütünüyle “Sivil Mühendislik ve Kent Parkı Müzesi”dir.

Türkiye Cumhuriyeti’nin 5. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay’ın doğduğu, Çaykara ilçesi Ataköy beldesinde yer alan asırlık bir Karadeniz sivil mimari şaheseridir! Ahşap ve taşın o muazzam uyumuyla inşa edilen, aslına uygun restore edilen bu ev; sadece bir cumhurbaşkanının hatıralarını değil, Karadeniz kırsalındaki o otantik köy yaşamını, serender kültürünü ve mutfağını sergileyen sıcacık bir “Kırsal Etnografya Müzesi”dir.

Klasik bir müze binası değil, doğanın ve sivil ahşap mimarinin muazzam bir ahenkle birleştiği bütünüyle efsanevi bir “Ekoloji ve Tabiat Müzesi”dir! Sarp Kaçkar eteklerinden kopan kayaların Haldizen Deresi’nin önünü kapatmasıyla oluşan bu gölün etrafına dizilmiş olan “Şerah” tarzı o tarihi ahşap/kütük evler ve asil minareli cami; Türkiye’nin dünyaya tanıttığı en ikonik Karadeniz kartpostalıdır.

Günümüzde dünyaca ünlü sütlacı ile bilinen bu efsanevi köy, aslında asırlar boyunca İpek Yolu kervanlarının Trabzon limanına inmeden önceki son, en sarp ve en güvenli konaklama noktalarından biridir! Zigana Dağları’nın eteklerine serpilmiş ahşap Karadeniz evleri, sisli vadileri ve o tarihi patikalarıyla Hamsiköy; bütünüyle bir “Lojistik Tarihi, Kırsal Mutfak ve Doğa Müzesi”dir.

Trabzon’un o çok kültürlü liman geçmişinin tam kalbinde, Sultan Abdülmecid’in emri (fermanı) ile kente gelen yabancı tüccarlar ve diplomatlar için 1869 yılında İtalyan mimarisiyle inşa edilmiş zarif bir inanç merkezidir! Kesme taştan Barok detaylarla yapılmış bu kilise; kentin o İslam ve Ortodoks anıtlarının arasında gizli kalmış bütünüyle “Avrupai Bir İnanç ve Zarafet Müzesi”dir.

Müzelerin sadece binalarda değil, ateşte ve çelikte yaşadığının en büyük kanıtı! Antik çağlardan beri madencilik ve demir işlemesiyle bilinen Sürmene’de, ustaların yüzyıllardır aynı geleneksel yöntemlerle çeliğe su vererek, yunus yağı kullanarak ürettikleri o efsanevi bıçakların yapıldığı atölyelerdir. Burası, sanayileşmeye direnen bütünüyle “Yaşayan Bir Endüstriyel Miras ve Zanaat Müzesi”dir.

Trabzon’un “Seyir Terası” olarak bilinen Boztepe’sinde, kentin İslamlaşmasında büyük rol oynayan ve Ahilik teşkilatının Trabzon’daki kurucusu sayılan Ahi Evran Dede’ye ait efsanevi anıt mezardır! Asırlık çınar ağaçlarının gölgelediği bu türbe ve hemen yanındaki devasa Boztepe Çay Bahçeleri; maneviyatla kentsel panoramanın iç içe geçtiği bütünüyle bir “Ruhaniyet ve Gökyüzü Müzesi”dir.