Tunceli Müzeler Rehberi: Kutsal Coğrafyanın Hafızası (Tüm Tunceli Müzesi, Etnografya ve İnanç Müzeleri Rehberi)

2020 yılında “Avrupa Yılın Müzesi” yarışmasında özel ödül alan, sadece kentin değil, Doğu Anadolu’nun en modern ve etkileyici hafıza merkezidir! 1935-1937 yılları arasında askeri kışla olarak inşa edilen devasa bir yapının restore edilmesiyle açılan müze; Paleolitik Çağ’dan günümüze bölgenin tarihini barındırır. Müzenin en sarsıcı bölümü ise; Alevilik-Bektaşilik kültürü, inanç ritüelleri ve devasa “Koç Başlı Mezar Taşları”nın sergilendiği inanç seksiyonudur.

Keban Barajı sularının yükselmesiyle bir ada üzerinde tek başına kalan, Doğu’nun “Kız Kalesi” olarak anılan efsanevi bir garnizondur! Temelleri Urartulara dayanan, ancak bugünkü görkemini Selçuklu ve Osmanlı onarımlarıyla kazanan bu kale; sarp bir kaya üzerine inşa edilmiş surları ve sularla çevrili yalnızlığıyla bütünüyle bir “Açık Hava Askeri Tarih Müzesi”dir.

Klasik bir bina müzesi değil; Alevi inancına göre kutsal sayılan ve 40 ayrı kaynaktan buz gibi suların fışkırdığı bütünüyle bir “Ekoloji ve İnanç Müzesi”dir! Munzur Dağları’nın eteklerinden gürül gürül fışkıran bu sular, etrafındaki efsanelerle birleşerek doğanın nasıl bir mabet haline geldiğini kanıtlayan sarsıcı bir duraktır.

Mazgirt ilçesine tepeden bakan, sarp kayalıkların üzerine Urartu kralları tarafından inşa edilmiş efsanevi bir gözetleme ve savunma merkezidir. Kaleye tırmanırken karşınıza çıkan devasa kaya kapıları, sarnıçlar ve yamaçlara oyulmuş anıtsal kaya mezarları; Tunceli’nin o 2800 yıllık demir çağı belleğini sergileyen vahşi bir “Dağ Arkeolojisi Müzesi”dir.

Tunceli’nin köylerine dağılmış, Akkoyunlu ve Karakoyunlu dönemlerinden kalan en özgün kültürel mirastır! Koç, koyun ve at şeklinde yontulmuş bu devasa taşlar; ölen kişinin yiğitliğini ve statüsünü simgeleyen sessiz birer “Heykel Müzesi”dir. Özellikle Pülümür ve Nazımiye çevresindeki eski mezarlıklarda bu sanat eserlerini doğanın içinde görebilirsiniz.

1569 yılında Kanuni Sultan Süleyman dönemi valilerinden Çelebi Ali tarafından yaptırılan, bölgenin en asil Osmanlı anıtlarından biridir! Keban Barajı’nın suları altında kalmaması için taş taş sökülerek ilçenin yeni yerleşim yerine taşınan bu cami; siyah ve beyaz kesme taşların harmanlandığı o efsanevi zarafetiyle bütünüyle bir “Mimari Taşınma ve Sabır Müzesi”dir.

Tıpkı Çelebi Ali Camii gibi suların içinden kurtarılan, 1572 yılında Sungur Bey tarafından yaptırılan efsanevi bir sanat eseridir. Bu camiyi eşsiz kılan asıl detay; giriş kapısındaki ve mihrabındaki o muazzam taş oymacılığıdır. Selçuklu ve Osmanlı sentezinin en zarif örneklerini sunan bu yapı, Tunceli’nin sarsılmaz “Taş Sanatı Müzesi”dir.

Türkiye’nin en büyük milli parklarından biri ve bütünüyle bir doğa laboratuvarı! Sarp kanyonları, endemik bitkileri, çengel boynuzlu dağ keçileri ve turkuaz akan Munzur Çayı ile burası; milyarlarca yıllık jeolojik bir sanat eseridir. Yol boyunca göreceğiniz o devasa kaya kütleleri ve mağaralar, insanın doğa karşısındaki küçüklüğünü anlatan bütünüyle bir “Açık Hava Ekoloji Müzesi”dir.

Pertek’in dağlık köylerine gizlenmiş, bölgeye hakim sarp bir kaya üzerine kondurulmuş 16. yüzyıl Kürt beyliklerinden kalma efsanevi bir yapıdır! Kalenin eteklerinde yer alan, taş işçiliği ve minaresindeki tuğla örgüsüyle dikkat çeken tarihi camisiyle burası; Tunceli’nin o sapa vadilerindeki yerel beyliklerin askeri ve sosyal gücünü yansıtan bakir bir “Garnizon Müzesi”dir.

Çemişgezek ilçesinde, sarp bir vadinin girişini tutan efsanevi bir savunma ve ulaşım anıtıdır! Urartulardan Bizans’a kadar uzanan geçmişiyle Rabat Kalesi ve onun hemen altında akan dereyi bir gerdanlık gibi aşan tarihi Rabat Köprüsü; bütünüyle sarsılmaz bir “İpek Yolu ve Askeri Strateji Müzesi”dir.

Tunceli’nin “Kapadokya’sı” olarak bilinen, sarp bir uçuruma 3 katlı bir apartman gibi oyulmuş efsanevi kaya yerleşimleridir! M.Ö. dönemlere ve erken Hristiyanlık inziva kültürüne tarihlenen bu kaya evleri; mutfakları, pencereleri ve daracık geçitleriyle bütünüyle bir “Yeraltı Mimari ve Arkeoloji Müzesi”dir.

Pülümür Çayı kıyısında, sarp kayalıkların içine özenle oyulmuş, yerel halk efsanelerine (Gelin ve düğün alayının taşa dönüşmesi) konu olan gizemli mağaralardır! Urartu krallarının yazlık konakları veya kutsal tapınım alanları olduğu düşünülen bu “odalar”; sarp yamaçtaki merdivenleri ve kükreyen çay manzarasıyla bütünüyle bir “Antik Yaşam ve Mitoloji Müzesi”dir.

Müzelerin sessizliğinden sıyrılıp doğanın kükrediği bir diğer tabiat anıtı! Nazımiye ilçesinde yer alan, sarp bir kayalıktan 20 metre yüksekten dökülen ve kış aylarında devasa buz sütunlarına dönüşen efsanevi bir şelaledir. Etrafındaki zengin flora ve gürül gürül akan sularıyla burası; Tunceli’nin o vahşi orman dokusunu sergileyen bütünüyle bir “Doğa Sanatı Müzesi”dir.

Çemişgezek ilçesinde, Tağar Çayı üzerinde yer alan 1807 yapımı efsanevi bir Osmanlı mühendislik harikasıdır! Tek bir devasa kemerden oluşan, kesme taştan inşa edilmiş bu zarif köprü; o sarp vadiyi bir hilal gibi kucaklayan zarafetiyle kentin en asil “Ulaşım ve Taş İşçiliği Müzesi”dir.

Mazgirt ilçesinde, 14. yüzyılda (Akkoyunlu dönemi) hükümdar Uzun Hasan’ın kız kardeşi Elti Hatun adına yaptırılan çok asil bir anıt mezardır! Sekizgen gövdesi, konik taş çatısı ve sade taş işçiliğiyle Selçuklu/Akkoyunlu kümbet geleneğini Tunceli’nin kalbine taşıyan bu yapı; bütünüyle bir “Orta Çağ Hanedan Mimarisi Müzesi”dir.

Nazımiye ilçesinde, 2100 metre yüksekliğindeki sarp bir dağın zirvesinde yer alan, Tunceli’nin ve Alevi-Bektaşi inancının en ulu, en kutsal ve en efsanevi ziyaret merkezlerinden biridir! Rivayete göre kışın ortasında keçilerine yedirmek için elindeki asasıyla meşe dallarını yeşerten Şah Haydar’a (Düzgün Baba) atfedilen bu dağ; adak kurbanlarının kesildiği, cemlerin yapıldığı ve maneviyatın zirveye ulaştığı bütünüyle sarsılmaz bir “İnanç ve İrfan Müzesi”dir.

Çemişgezek ilçesinde, 14. yüzyılın sonlarında (Timur veya Akkoyunlular dönemi) Tacettin Yelman tarafından yaptırıldığı bilinen efsanevi bir Orta Çağ anıtıdır! Tunceli’nin o sarp doğasında Selçuklu-Akkoyunlu taş işçiliğinin şahikası olan bu yapı; özellikle mermer taç kapısındaki o muazzam oymacılığı, tuğla işçiliği ve firuze renkli çini kalıntılarıyla kentin en asil “İslami Sanatlar Müzesi”dir.

Mazgirt ilçesinde, Peri Suyu’nun o kükreyen sularına tepeden bakan sarp bir kayalığın üzerine Urartu Kralı Menua tarafından (M.Ö. 800’lü yıllar) inşa edilmiş devasa bir dağ garnizonudur! Kalenin eteklerinde kaynayan ve romatizmal hastalıklara şifa olan kükürtlü Bağın Kaplıcaları ile bu alan; antik savunma sistemleri ve doğanın sunduğu yeraltı şifasının buluştuğu bütünüyle vahşi bir “Termal ve Arkeoloji Müzesi”dir.

Hozat ilçesinde, 13. yüzyılda yaşamış, Balkanların ve Anadolu’nun İslamlaşmasında/Alevileşmesinde büyük rol oynamış efsanevi eren Sarı Saltuk’a atfedilen kutsal bir ziyaretgahdır! Çok kültürlü yapısıyla bilinen, Hristiyanların bile saygı duyduğu bu ulu dervişin Hozat’ın sarp dağlarına (Sarısaltık Köyü) saklanmış olan bu türbesi; kentin o derin tasavvufi ve irfani geçmişini yaşatan sessiz bir “İnanç ve Kardeşlik Müzesi”dir.

Çemişgezek ilçesinde, Karar Deresi’nin o sarp vadisi üzerine 12. veya 13. yüzyılda (Selçuklu dönemi) inşa edildiği düşünülen tek gözlü, efsanevi bir sivil mühendislik şaheseridir! Yaklaşık 20 metre yüksekliğindeki bu sivri kemerli köprü; dönemin ticaret kervanlarının o vahşi vadileri nasıl güvenle aştığını gösteren, doğayla taşın kucaklaştığı sarsılmaz bir “Ulaşım Lojistiği Müzesi”dir.

Hozat ilçesinin Geçimli (Ergen) köyünde yer alan, Tunceli’nin o çok kültürlü geçmişini yansıtan 10. yüzyıla (veya daha eskiye) tarihlenen devasa bir Ermeni Ortodoks inanç anıtıdır! Sarp dağların arasına gizlenmiş, zamanın tahribatına ve definecilere rağmen o şık kesme taş duvarları ve apsis bölümü hala ayakta kalmayı başaran bu yapı; bütünüyle melankolik bir “Dağ Arkeolojisi ve Terk Edilmişlik Müzesi”dir.

Müzelerin sadece taş binalardan ibaret olmadığının Tunceli’deki en büyük, en uzun ve en vahşi kanıtıdır! Tunceli-Erzincan karayolu boyunca uzanan bu derin vadi; dik uçurumları, ormanları ve kış aylarında efsanevi buz sarkıtlarına, yaz aylarında ise adeta gözyaşı döken su damlalarına dönüşen “Ağlayan Kayaları” ile bütünüyle bir “Jeoloji ve Tabiat Sanatı Müzesi”dir.

Akkoyunlu Devleti’nin efsanevi hükümdarı Uzun Hasan’a (veya dönemin bir diğer önemli şahsiyetine) atfedilen, Çemişgezek ilçesinde yer alan 15. yüzyıla ait anıtsal bir türbedir! Sekizgen planlı gövdesi, konik çatısı ve kireçtaşından örülmüş o asil ve sade mimarisiyle Tunceli ovasında yükselen bu yapı; Selçuklu kümbet geleneğini sürdüren bir “Hanedan ve Anıt Mezar Müzesi”dir.

Pülümür ilçesinde, Pülümür Çayı’nın o hırçın ve kükreyen sularını aşmak için Osmanlı döneminde inşa edilen efsanevi bir ulaşım anıtıdır! Kervanların Erzurum-Erzincan hattından güneye geçişini sağlayan bu yüksek ve tek gözlü taş kemerli köprü; altından akan suların aşındırdığı kayalarla birleşerek bütünüyle bir “Doğa ve Sivil Mühendislik Laboratuvarı” sunar.

Tunceli’nin o sert ve dondurucu ayazına inat, Mazgirt ilçesinde yer altından fışkıran 40 derecelik şifalı ve mineralli sularıyla asırlardır insanlara şifa dağıtan efsanevi bir termal merkezdir! Etrafındaki dağlık coğrafya ile bu alan; Peri Suyu vadisinin sunduğu o yeraltı zenginliklerini hissedeceğiniz bütünüyle bir “Doğal Termal Şifa ve Jeoloji Müzesi”dir.

Çemişgezek’in o efsanevi anıt mezarlarından bir diğeri olan bu yapı, 16. yüzyılda (1550’ler) Osmanlı egemenliğine geçiş döneminde bölgenin hakimi olan Emir Ferruh Şad Bey’e aittir! Klasik Selçuklu/Akkoyunlu kümbet mimarisini sürdüren bu sekizgen taş anıtın en efsanevi detayı; gövdesindeki nişlerde yer alan ince taş işçilikleri ve kitabeleridir.

Hozat ilçesinde yer alan, Alevi inancının en önemli inanç ocaklarından biri olan Derviş Cemal’e ait efsanevi bir maneviyat merkezidir! Sarp dağların arasında, yüzyıllardır bölge halkının adaklar adadığı, lokmalar dağıttığı bu türbe; sadece bir mezar değil, Anadolu derviş geleneğinin o sarsılmaz ve derin “Tasavvuf, İrfan ve Ocak Kültürü Müzesi”dir.

Tunceli merkez ile Hozat arasında uzanan, yıllarca girilemez ve geçilemez olarak bilinen, Türkiye’nin en vahşi ve efsanevi coğrafyalarından biridir! Metrelerce yüksekliğe ulaşan sarp kanyon duvarları, kükreyen suları, mağaraları ve devasa ormanlarıyla bu alan; trekking ve doğa sporları profesyonelleri için bütünüyle bir “Açık Hava Adrenalin ve Jeoloji Müzesi”dir.

17. yüzyılda inşa edildiği düşünülen ve Çemişgezek’in o altın çağlarındaki sosyal ve kültürel hayatını donduran efsanevi bir sivil yapıdır! Kesme taştan inşa edilmiş kubbeleri, soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık bölümleriyle klasik bir Türk hamamının tüm estetiğini yansıtan bu bina; büyük oranda ayakta kalarak kentin su ve temizlik kültürünü anlatan “Tarihi Mimari Müzesi”dir.

Müzelerin ve inancın gökyüzüne değdiği yer! Ovacık ilçesindeki Munzur Dağları’nın yaklaşık 3000 metre zirvesine gizlenmiş, yaz ortasında bile buzların erimediği efsanevi bir buzul (krater) gölüdür. Alevi inancında kutsal kabul edilen “Buyer Baba”nın makamı olduğuna inanılan bu turkuaz renkli göl ve etrafı; doğanın, buzulların ve inancın kucaklaştığı bütünüyle bir “Alpin (Zirve) İnanç ve Doğa Müzesi”dir.