Nevşehir Müzeler Rehberi: Peribacalarının Kiliseleri (Tüm Göreme, Yeraltı Şehirleri ve Kapadokya Müzeleri Rehberi)

Kapadokya’nın kalbi ve Hristiyanlık tarihinin en önemli merkezlerinden biridir. M.S. 4. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar yoğun bir manastır hayatına ev sahipliği yapan bu vadide; kayalara oyulmuş onlarca kilise, şapel ve yemekhane bulunur. İncil’den sahnelerin büyüleyici bir ustalıkla resmedildiği freskleriyle bütünüyle bir “İnanç ve Sanat Müzesi”dir.

Dünyanın en derin ve en gizemli yeraltı şehirlerinden biridir! 8 katı ziyarete açık olan ancak toplamda 12-13 kat ve yaklaşık 85 metre derinliğe ulaştığı düşünülen bu devasa sığınak; binlerce insanın dışarı çıkmadan aylarca yaşayabileceği havalandırma bacaları, mutfaklar, kiliseler ve ahırlarla bütünüyle bir “Mühendislik Harikası Müzesi”dir.

Derinkuyu’dan daha geniş bir alana yayılan ancak daha az katlı (8 katın 4’ü açık) olan efsanevi bir başka yeraltı metropolüdür. Hititlerden Roma’ya kadar sürekli genişletilen bu şehirde; şırahaneler (şarap yapım alanları) ve bakır işleme atölyeleri, buranın sadece bir sığınak değil, gelişmiş bir üretim merkezi de olduğunu kanıtlayan bir “Endüstriyel Arkeoloji” anıtıdır.

Üç vadiden oluşan Zelve, Kapadokya’da peribacalarının en yoğun olduğu ve 1950’li yıllara kadar insanların kayalara oyulmuş evlerde yaşamaya devam ettiği efsanevi bir yerleşimdir. Hem Hristiyanlık döneminin manastırlarını hem de Osmanlı döneminin kaya oyma camilerini barındıran bu alan, bütünüyle bir “Yaşayan Tarih ve Jeoloji Müzesi”dir.

Kapadokya’nın en ikonik ve “şapkalı” peribacalarının bulunduğu yerdir. Bir zamanlar münzevi rahiplerin inzivaya çekildiği, çok gövdeli devasa peribacalarının içinde yaşam alanları oluşturduğu bu vadi; doğanın bir heykeltıraş gibi çalıştığı muazzam bir “Açık Hava Jeoloji Müzesi”dir.

Kapadokya’nın en yüksek noktası ve bizzat kendisi dev bir peribacası olan efsanevi bir gözetleme kulesidir! İçindeki tüneller, gizli geçitler ve odalarla bütünüyle sarp bir kaya müzesi olan kale; zirvesine ulaştığınızda tüm Kapadokya’yı (Erciyes’ten Hasandağı’na kadar) 360 derece izleyebileceğiniz kentin en görkemli seyir terasıdır.

Anadolu’nun manevi mimarlarından, “Bir olalım, iri olalım, diri olalım” felsefesinin kurucusu Hacı Bektaş Veli’nin 13. yüzyılda kurduğu dergahtır. Günümüzde UNESCO Geçici Miras Listesi’nde yer alan bu külliye; Üçler Çeşmesi, Aşevi, Meydan Evi ve türbeleriyle bütünüyle bir “Hoşgörü ve Tasavvuf Müzesi”dir.

Dünyanın ilk ve tek yeraltı seramik müzesidir! Avanos’un kayalıklarının 20 metre altına oyulmuş 1600 metrekarelik devasa bir alanda yer alan bu özel müze; Kalkolitik Çağ’dan günümüze Anadolu’nun çömlekçilik ve seramik tarihini paha biçilemez bir koleksiyonla sunan bütünüyle modern bir “Toprak Sanatı” laboratuvarıdır.

Kapadokya denilince akla gelen en klasik ve en çok fotoğraflanan görüntüdür! İkisi büyük biri küçük yan yana duran, “anne-baba ve çocuk” veya farklı yerel efsanelere konu olan bu üç peribacası; doğanın kusursuz bir heykel grubu gibi ovaya karşı durduğu sessiz bir “Açık Hava Tabiat Müzesi”dir.

Derinkuyu ve Kaymaklı’ya göre daha küçük ama savunma sistemi açısından çok daha akılcı tasarlanmış efsanevi bir yerleşimdir. Düşmanın üzerine kızgın yağ dökmek için tasarlanmış delikler ve katlar arası haberleşmeyi sağlayan o efsanevi “Haberleşme Boruları” (delikleri) ile burası; antik bir strateji ve askeri savunma müzesidir.

1923 Mübadelesine kadar Ortodoks Rumların yaşadığı, Kapadokya’nın o efsanevi taş işçiliğinin ve konak mimarisinin en iyi korunduğu köydür. “Sinasos” adıyla bilinen bu köy; Aziz Nikola Manastırı, Konstantin Eleni Kilisesi ve bizzat köyün sokaklarındaki asırlık taş konaklarıyla bütünüyle bir “Yaşayan Rum Kültürü Müzesi”dir.

Kapadokya genelindeki kazılardan çıkarılan Neolitik, Hitit, Frig, Roma ve Bizans eserlerini tek çatı altında sunan kentin ana hafıza merkezidir. Özellikle yeraltı şehirlerinden ve kaya kiliselerinden çıkarılan arkeolojik buluntuların yanı sıra, Kapadokya halkının halı dokumacılığı ve ev yaşantısını sergileyen etnografya bölümüyle çok doyurucu bir laboratuvardır.

Bölgenin en eski ve en görkemli kiliselerinden biri olan Çavuşin (Vaftizci Yahya) Kilisesi’ni barındıran efsanevi bir yamaç yerleşimidir. Devasa bir kaya bloğunun oyulmasıyla oluşturulan, balkonları ve geniş iç mekanıyla dikkat çeken bu kilise ile hemen arkasındaki terkedilmiş tarihi kaya evler; Kapadokya’daki ilk Hristiyan yerleşimlerinin sarsıcı bir açık hava müzesidir.

Uçhisar Kalesi’nin kardeşi sayılan, ancak daha dik ve daha heybetli görünen efsanevi bir sarp garnizondur! Dünyanın en büyük peribacalarından biri olarak kabul edilen bu kale; etrafındaki eski Ortahisar evleri ve dar sokaklarıyla birlikte kentin o en otantik ve en ağırbaşlı yüzünü temsil eden görkemli bir mimari anıttır.

Klasik peribacalarından farklı olarak, buradaki oluşumların birer hayvana veya nesneye benzediği bütünüyle bir “Doğal Heykel Müzesi”dir! İçinde hiçbir kilise veya yerleşim alanı bulunmayan, sadece doğanın rüzgarla yonttuğu figürlerin yer aldığı bu vadi; özellikle meşhur “Deve” şeklindeki peribacasıyla zihinlerde yer eden bir hayal gücü parkurudur.

Uçhisar ile Göreme arasında uzanan, Kapadokya’nın en popüler ve en estetik vadilerinden biridir! Adını, kayalara oyulmuş binlerce güvercin yuvasından alan bu vadi; yöre halkının yüzyıllar boyunca bağlarında kullanmak üzere güvercin gübresi elde etmek için kayaları nasıl devasa bir tarım/ekoloji laboratuvarına çevirdiğinin kanıtıdır. Mistik yürüyüş yolları ve nazar boncuklu ağaçlarıyla bütünüyle bir “Doğa Tarihi Müzesi”dir.

Guinness Rekorlar Kitabı’na “Dünyanın En Tuhaf Müzeleri”nden biri olarak girmiş, dünyada eşi benzeri olmayan bütünüyle avangart bir koleksiyondur! Avanoslu çömlek ustası Galip Körükçü’nün atölyesinin altındaki mağarada yer alan bu müze; 1970’lerden beri burayı ziyaret eden on binlerce kadının kendi saçından bir tutam keserek duvara astığı, notlar ve adreslerle dolu devasa ve ürpertici ama bir o kadar da romantik bir mağaradır.

Mustafapaşa (Sinasos) köyünde, restore edilmiş tarihi bir konağın içinde yer alan efsanevi bir sivil tarih ve el sanatları merkezidir. Türkiye’nin ve dünyanın dört bir yanından toplanmış binlerce el yapımı bebeğin (bez, ahşap, kitre bebekler) sergilendiği bu mekan; bebekler üzerinden Anadolu kültürünü, Kapadokya efsanelerini ve tarihi şahsiyetleri anlatan bütünüyle sıcak ve “Eğlenceli Bir Etnografya Müzesi”dir.

Kapadokya’nın en otantik kasabalarından Ortahisar’da, bölge halkının o geleneksel kaya ve tüf yaşantısını donduran şahane bir canlandırma müzesidir. Tarım aletlerinden pekmez yapımına, halı dokumacılığından Kapadokya kına gecelerine kadar yöresel yaşamın balmumu heykeller ve orijinal eşyalarla anlatıldığı bu müze, kentin sessiz “Gündelik Hayat Belleği”dir.

Kapadokya’nın doğasının adeta tuvale döküldüğü, volkanik tüflerin demir oksit oranı nedeniyle kıpkırmızı bir renge büründüğü efsanevi bir vadidir! İçerisindeki Üzümlü Kilise ve Direkli Kilise gibi saklı mabetlerin yanı sıra, özellikle gün batımında kayaların adeta alev alev yandığı bu kanyon; doğa fotoğrafçıları için bütünüyle bir “Açık Hava Renk ve Jeoloji Müzesi”dir.

Kapadokya’nın en ikonik, en uzun ve devasa sütun şeklindeki peribacalarına ev sahipliği yapan doğa harikası kanyonudur! Görünümleri nedeniyle farklı isimlerle anılan bu 45 metre yüksekliğindeki devasa sivri peribacaları, rüzgar ve suyun milyonlarca yıllık heykeltıraşlık gücünü sergiler. Vadi tabanında yürüyüş yapmak, bu devasa doğa sütunlarının gölgesinde sarsıcı bir deneyimdir.

Derinkuyu ve Kaymaklı kadar büyük olmasa da mimari tasarımı ve günlük yaşam alanlarıyla göz dolduran, derinlere kazılmış antik bir yeraltı sığınağıdır. Roma ve Bizans dönemlerine tarihlenen bu yeraltı kentinin en belirgin özelliği; içerisinde devasa şırahaneler (şarap üretim yerleri), görkemli bir kilise ve oldukça geniş ahırların bulunmasıdır. Kalabalıktan uzak, sessiz ve ürkütücü bir yeraltı müzesidir.

1991 yılında ziyarete açılan, ancak hala büyük bir kısmı toprak altında gizli olan ve diğer yeraltı şehirlerinden farklı olarak “Sivil Yaşamdan Ziyade Askeri/Dini” bir kompleksi andıran efsanevi bir şehirdir. Sadece 2 katı ziyarete açık olan bu alanda; devasa kilerler, sütunlu salonlar ve özellikle freskleri hala belirgin olan yer altı kilisesiyle bütünüyle bir “Gizli Sığınak Müzesi”dir.

Peribacalarıyla ünlü Kapadokya’da hiç beklenmedik bir şekilde karşınıza çıkan, geç Roma dönemine (M.S. 4. yüzyıl) ait efsanevi bir antik kent kalıntısıdır! Ürgüp yakınlarındaki Şahinefendi köyünde tesadüfen bulunan bu alanda; renkli taban mozaikleri, Roma hamamları ve idari binalar (agora) bulunur. Bozkırın ortasında klasik Roma mimarisini sergileyen eşsiz bir arkeolojik kazı alanıdır.

Kapadokya’nın o sarp Hristiyan kaya kiliseleri ve peribacaları denizinin ortasında, 14. yüzyılda (Karamanoğulları Beyliği dönemi) yapılmış olan çok estetik ve şaşırtıcı bir İslam/Selçuklu anıtıdır! Kesme taştan inşa edilmiş zarif camisi, taş mihrabı, medresesi ve çift kubbeli türbesiyle bu külliye; bölgenin Türk-İslam dönemi mimari belleğini ayakta tutan asil bir “Açık Hava Müzesi”dir.

Ürgüp yakınlarında, volkanik tüf kayalara oyulmuş M.S. 3. yüzyıldan itibaren kullanılan ve 200 kişiyi barındırabilecek kapasitedeki efsanevi bir manastır kompleksidir! Kara Kilise (Aziz Mikhail) ve Stefanos Kilisesi gibi freskli yapıları barındıran bu alan; kararan freskleri, büyük yemekhanesi ve şırahanesiyle inzivaya çekilen rahiplerin zorlu hayatını sunan mistik bir “Kaya Manastırı Müzesi”dir.

Pancarlık Vadisi’nin o ıssız ve büyüleyici doğası içine gizlenmiş, 11. yüzyıla tarihlenen, ancak freskleri (duvar resimleri) Kapadokya’nın en iyi korunmuş ve en canlı renklerine sahip kaya kiliselerinden biridir! Kayıtlara “Yeşil renklerin hakim olduğu freskler” olarak geçen bu mabet; bozulmamış dokusuyla adeta kayanın içine hapsolmuş bir “Gizli Sanat Galerisi”dir.

Klasik bir müze olmamakla birlikte, Kapadokya’yı bir “Müze” gibi tek bir kadrajda izleyebileceğiniz kentin en ünlü doğa anıtı ve seyir noktasıdır! Göreme vadisinin o dalgalı, peribacalarıyla dolu coğrafyasına en tepe noktadan bakan bu uçurum kenarı; dallarına nazarlıklar ve çömlekler asılmış o meşhur ağacıyla bütünüyle bir “Kapadokya Tablosu”dur.

Mustafapaşa (Sinasos) köyünün güneyinden başlayan, Ihlara Vadisi’ni andıran çok sarp, çok ıssız ve yeşillikler içindeki bir diğer Kapadokya kanyonudur. Derenin kenarında yürüyüş yaparken sarp kayalıklara oyulmuş devasa güvercinlikleri, Alakara Kilisesi’ni ve Yeraltı şehir tünellerini görebileceğiniz; bütünüyle ürkütücü, vahşi ve gizemli bir “Terk Edilmiş Doğa Müzesi”dir.

Nevşehir’i bir “şehir” yapan (eski adı Muşkara olan köyü Nevşehir’e dönüştüren) Lale Devri’nin meşhur Sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından 1726 yılında yaptırılan devasa Osmanlı külliyesidir! Şehrin merkezine bir mühür gibi vurulan bu zarif külliye; camisi (Kurşunlu Cami), medresesi, kütüphanesi, aşevi ve hamamıyla Kapadokya’nın tüf kayalarından sıyrılıp “Klasik Osmanlı”nın zarafetini sunan harika bir sivil ve dini müzedir.