Ağrı Tarihi Yerler Rehberi: Masalsı İshak Paşa Sarayı ve Nuh’un Gemisi

Doğubayazıt’ın 7 km güneydoğusunda, sarp ve kayalık bir tepenin üzerine kondurulmuş bu yapı, bir saraydan çok “Binbir Gece Masalları”ndan fırlamış bir rüya gibidir. Yapımına 1685’te Çolak Abdi Paşa tarafından başlanan ve 1784’te İshak Paşa tarafından tamamlanan (tam 99 yıl süren) bu saray, Osmanlı İmparatorluğu’nun Lale Devri’ndeki en görkemli, en çılgın ve en zarif sivil mimari eseridir.

İshak Paşa Sarayı’nın avlusundayken başınızı biraz daha yukarıya, hemen yanınızdaki o sarp ve ürkütücü kayalıklara kaldırdığınızda, kayaların adeta doğal bir devamı gibi yükselen Doğubayazıt Kalesi’ni görürsünüz.

İshak Paşa Sarayı’nın hemen üst kısmında, kalenin eteklerinde bölge halkı için paha biçilemez bir manevi merkez yer alır. Burası, 17. yüzyılda yaşamış ünlü Kürt şair, filozof ve mutasavvıf Ahmed-i Hani’nin (Ehmedê Xanî) türbesidir.

Ahmed-i Hani Türbesi ile Doğubayazıt Kalesi’nin o sarp kayalıkları arasında, uçurumun kenarına adeta bir biblo gibi yerleştirilmiş son derece zarif bir cami görürsünüz.

Kutsal kitaplarda geçen Büyük Tufan efsanesini hepimiz biliriz. Nuh’un Gemisi’nin sular çekildikten sonra Cudi veya Ağrı Dağı’na oturduğu söylenir. Doğubayazıt’ın Telçeker (Üzengili) Köyü sınırları içinde yer alan bu alan, işte o efsanenin dünyadaki en büyük fiziksel yansımasıdır.

Nuh’un Gemisi’ni geride bırakıp İran sınırına (Gürbulak’a) doğru ilerlediğinizde, yeryüzünün aniden devasa bir şekilde içeri göçtüğü, ürkütücü bir doğa olayına denk gelirsiniz: Meteor Çukuru.

İshak Paşa Sarayı’nın o çorak, kayalık ve sarı coğrafyasında gezerken, sarayın hemen altındaki vadiye baktığınızda aniden yemyeşil, ağaçlarla dolu, suların aktığı adeta bir vaha görürsünüz. Burası Keşişin Bahçesi‘dir.

Sadece Türkiye’nin değil, Avrupa’nın da en yüksek zirvesi olan (5137 metre) Ağrı Dağı, Ağrı’nın her noktasından görünen, ihtişamıyla insanı ezen devasa bir volkandır. Ünlü gezgin Marco Polo’nun “Asla çıkılamaz” dediği bu dağ, asırlarca dinlerin, mitolojinin ve dağcıların kutsal kasesi olmuştur. Kışın bembeyaz bir gelinlik giyer, yazın ise eteklerindeki göçebeler ve yaylalarla canlanır. Dağın eteklerindeki İshak Paşa Sarayı’ndan bu karlı zirveye karşı fotoğraf çekilmek, Ağrı gezinizin değişmez kuralıdır.

Ağrı’nın Diyadin ilçesine bağlı Günbuldu (Meya) köyünde, sarp volkanik kayalıkların içine oyulmuş, Kapadokya’yı andıran ancak çok daha izole ve vahşi olan devasa bir antik yaşam alanı bulunur.

Ağrı’nın o eksi 30 dereceleri bulan dondurucu ayazında, Murat Nehri’nin kenarından aniden buharların yükseldiğini görürsünüz. Volkanik Ağrı coğrafyasının yer altındaki ateşini yeryüzüne çıkardığı Diyadin Kaplıcaları, asırlar boyunca bölgenin en büyük şifa merkezi olmuştur.

Ağrı’nın Hamur ilçesinde, sarp bir vadinin ortasında sivri bir kayalığın üzerine kondurulmuş, Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde bile övgüyle bahsettiği izole bir kaledir. Akkoyunlu veya Urartu döneminden kaldığı düşünülen bu kale, İpek Yolu’nun geçit vermez vadilerinde kervanları koruyan küçük ama sarsılmaz bir karakoldur. Günümüzde büyük ölçüde yıkık olsa da, fotoğrafçılar için sarp coğrafyasıyla muazzam bir kompozisyon sunar. (Giriş ücretsizdir).

Diyadin ile Hamur ilçeleri arasında, yine Urartular döneminden kaldığı düşünülen, sarp ve kayalık bir tepe üzerinde yer alan savunma kalesidir. Bölgenin o çetin coğrafyasında orduların nasıl hayatta kaldığını, taşa ve kayaya nasıl hükmettiğini gösteren sessiz bir tanıktır. (Ulaşımı zordur, macera arayan YeGez okurları için bir trekking rotasıdır).