Amasya Müzeler Rehberi: Şehzadeler Şehrinde Tarih ve Efsane Yolculuğu

Türkiye’nin en ilginç ve en zengin koleksiyonlarından birine sahip olan görkemli Amasya arkeoloji müzesi, binlerce yıllık tarih serüvenini ziyaretçilerine sunar. Özellikle İlhanlılar dönemine ait olan ve dünyada eşi benzeri az bulunan Müslüman mumyaları koleksiyonu, müzenin en çarpıcı bölümüdür. Hitit fırtına tanrısı heykelciklerinden Roma mozaiklerine kadar muazzam bir kültür arşividir.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde bir “Şehzadeler Şehri” olan Amasya’nın bu görkemli unvanını yaşatan, Alçak Köprü’nün hemen ayağında bulunan iki katlı tarihi ahşap bir yalıdır. Amasya’da valilik yapmış, aralarında Fatih Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim’in de bulunduğu padişahların gerçeğe birebir uygun silikon heykelleri ve dönemin saray yaşantısı burada sergilenmektedir.

İlhanlılar döneminde inşa edilen tarihi Darüşşifa (Bimarhane) binası, tıp tarihine yön veren Fatih Sultan Mehmet’in ünlü cerrahı Sabuncuoğlu Şerefeddin’in anısına müzeye dönüştürülmüştür. Orta Çağ’da hastaların su sesi ve müzik makamlarıyla nasıl tedavi edildiğini, antik cerrahi aletleri ve tıp tarihini anlatan, mimarisiyle de büyüleyen eşsiz bir tıp müzesidir.

Amasya sivil mimarisinin, meşhur Yalıboyu Evleri’nin en zarif ve büyük örneklerinden biri olan bu 19. yüzyıl konağı, günümüzde etnografya müzesi olarak hizmet vermektedir. Haremlik ve selamlık olarak ikiye ayrılan konak, yöresel kıyafetleri, halıları ve eski konak yaşantısını yansıtan odalarıyla kusursuz bir kültürel hafıza merkezidir.

Dünyaca ünlü efsanevi aşk hikayesi Ferhat ile Şirin’e adanmış Türkiye’nin ilk ve tek aşıklar müzesidir. Ferhat’ın Şirin için dağları delerek şehre su getirdiği antik su kanallarının hemen yanına kurulan müzede, dünyadaki Kerem ile Aslı, Romeo ve Juliet gibi diğer efsanevi aşk hikayelerinin de görsel ve işitsel sunumları yer almaktadır.

Sultan II. Bayezid Külliyesi bünyesinde yer alan bu şirin müze, Amasya’nın 1914 yılındaki halini 1/80 ölçeğinde devasa bir maketle canlandıran muazzam bir el emeği sergisidir. Işıklandırması ve detaylarıyla şehrin eski dokusunu, yıkılan köprülerini ve tarihi binalarını kuşbakışı incelemek isteyenler için inanılmaz detaylı bir Amasya sanat müzesi örneğidir.

Mustafa Kemal Atatürk’ün “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” dediği meşhur Amasya Genelgesi’nin yazıldığı ve okunduğu tarihi Saraydüzü Kışlası’nın aslına uygun inşa edilmiş kopyasıdır. Cumhuriyet tarihimizin doğum belgesinin hazırlandığı bu alan, bağımsızlık ruhunu yaşatan belgeler ve heykellerle dolu kutsal bir anı merkezidir.

Şehrin tam tepesinde, Harşena Dağı’nın sarp kayalıklarına inşa edilen bu görkemli kale, Pontus Krallığı’ndan Osmanlı’ya kadar şehri koruyan aşılmaz bir garnizon olarak görev yapmıştır. İçerisindeki su sarnıçları, burç kalıntıları ve zindanlarıyla, şehri gökyüzünden izleme imkanı sunan devasa bir açık hava tarihi savunma müzesidir.

Amasya’nın en ikonik simgesi olan ve Helenistik Pontus Krallığı dönemine ait, Harşena Dağı’nın sarp kalker kayalıklarına ustalıkla oyulmuş bu devasa anıt mezarlar, başlı başına büyüleyici bir açık hava sergisidir. Dar taş merdivenlerle çıkılan bu dev mezarlar, antik çağın inanç sistemini ve mühendislik dehasını gözler önüne serer.

Geleneksel Osmanlı ev mimarisinin dünyadaki en zarif örneklerinden olan ve Yeşilırmak’ın kenarına inci gibi dizilen bu tarihi evler, tüm bölgeyi adeta açık hava bir kent müzesine dönüştürür. Alt katı taş, üst katları ahşap ve kerpiçten yapılan, cumbalı yapılarıyla bu evlerin sıralandığı sokaklarda yürümek zaman tünelinde kaybolmak gibidir.

Şehir merkezinin hemen dışında, dev bir kaya kütlesine oyulmuş olan bu Helenistik anıt mezar, güneş vurduğunda parlayan yüzeyi nedeniyle “Aynalı” adını almıştır. İçerisinde erken Bizans dönemine ait Hristiyan fresklerinin yer aldığı mağara, kültürlerin nasıl üst üste bindiğini gösteren çarpıcı ve efsanelerle dolu bir açık hava inanç müzesidir.

Şehzadelik dönemini Amasya’da geçiren II. Bayezid tarafından inşa ettirilen bu devasa kompleks; cami, imaret, medrese ve kütüphanesiyle külliye mimarisinin en şaheser örneklerinden biridir. Külliye bahçesindeki asırlık çınarlar ve yapının manevi atmosferi, ziyaretçilere İslam mimarisi ve sanatını derinden hissettiren yaşayan bir müze deneyimi sunar.

Osmanlı döneminde alışılmış dikdörtgen veya kare planlardan farklı olarak tamamen sekizgen planlı inşa edilen Türkiye’nin ilk ve tek sekizgen medresesidir. Bu benzersiz mimari tasarımıyla hem döneminin eğitim sistemini hem de estetik anlayışını sergileyen, akustiğiyle büyüleyen ve bugün hala kültürel amaçlarla kullanılan bir eğitim anıtı müzesidir.

Amasya’nın Taşova ilçesindeki Alpaslan kasabasında kurulan bu şirin müze, bölgeden toplanan Hitit, Roma ve Bizans dönemi eserlerinin yanı sıra, eski ahşap camilerden sökülerek kurtarılan Selçuklu dönemi muazzam ahşap oymacılık eserlerine ev sahipliği yapar. Taşra kasabasında saklı kalmış harika bir butik arkeoloji ve ahşap sanatı sergisidir.

Sadrazam Kara Mustafa Paşa’nın memleketi Merzifon’a kazandırdığı, Osmanlı’nın İpek Yolu üzerindeki ticaret gücünü gösteren tarihi han ve bedestendir. Günümüzde restore edilen ve içinde halen yöresel ürünlerin satıldığı dükkanlar barındıran bu yapılar, taş işçiliği ve devasa kubbeleriyle yaşayan, nefes alan bir açık hava çarşı müzesidir.

Selçuklu dönemi Amasya Valisi Seyfeddin Torumtay tarafından yaptırılan bu nadide eser, hem bir medrese hem cami hem de türbe kompleksi olarak hizmet vermiş devasa bir eğitim anıtıdır. Minaresinde ve türbesinde kullanılan mavi sırlı tuğlalar (çiniler) nedeniyle “Gökmedrese” adını alan bu yapı, ahşap ve taş işçiliğinin muazzam uyumuyla Amasya tarihi müzeler rotasının en zarif duraklarından biridir.

Danişmendliler dönemine ait olan ve Amasya’nın fatihlerinden Halifet Gazi’ye atfedilen bu görkemli anıt mezar, Anadolu’daki erken dönem Türk-İslam mezar mimarisinin en güzel örneklerindendir. Sekizgen gövdesi, piramidal külahı ve üzerinde yer alan ince taş oymacılığıyla bu kümbet, şehrin göbeğinde geçmişi fısıldayan sessiz bir anıt müzedir.

Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde veziri Necmeddin Ferruh Bey tarafından yaptırılan bu eşsiz yapı, adını minaresinin etrafında dolanan burma şeklindeki yivlerden alır. Amasya’daki Selçuklu mimarisinin en estetik yapılarından biri olan cami, yanında bulunan Cumudar Türbesi ile birlikte kusursuz bir mimari kompleks oluşturur.

Amasya sadece merkezden ibaret değildir. Gümüşhacıköy ilçesinde Çelebi Sultan Mehmed’in beylerbeyi Halil Paşa tarafından yaptırılan bu medrese, erken Osmanlı döneminin kapalı avlulu eğitim kurumlarının çok nadide bir örneğidir. Günümüzde restore edilerek kültürel etkinliklere ev sahipliği yapan bu alan, ilçenin köklü geçmişini sergiler.

Sultan Çelebi Mehmed ve II. Murad dönemlerinin efsanevi devlet adamı, Amasya Beylerbeyi Yörgüç Paşa tarafından inşa ettirilen bu külliye; cami, imaret ve türbeden oluşur. Ters ‘T’ planlı (zaviyeli) cami mimarisinin Amasya’daki en güzel örneklerinden biridir ve Osmanlı’nın kuruluş dönemi mimari arayışlarını açıkça gözler önüne serer.

1865 yılında Amasya Mutasarrıfı Ziya Paşa tarafından yaptırılan, ancak zamanla yıkılıp 2002 yılında aslına sadık kalınarak yeniden inşa edilen bu anıtsal kule, şehrin ticari ve sosyal yaşamının kalbinde atar. Geç Osmanlı dönemi kent mimarisini ve saat kulesi geleneğini temsil eden bu zarif yapı, adeta Amasya 1 günde gezilecek müzeler rotasının buluşma ve başlangıç noktasıdır.