Malatya Müzeler Rehberi: Arslantepe’nin Mirası (Tüm UNESCO, Arkeoloji ve Kent Müzeleri Rehberi)

Dünya tarih kitaplarını baştan yazdıran, M.Ö. 5000’li yıllara uzanan ve insanlık tarihinde “İlk Devlet” ve “Bürokrasi” sisteminin doğduğu kabul edilen efsanevi bir kerpiç saray kompleksidir! Dünyanın bilinen en eski kılıçlarının ve binlerce gümrük mührünün bulunduğu bu höyük; yağmurdan korunması için devasa bir çatıyla örtülmüş olup, kerpiç koridorlarında yürürken binlerce yıl öncesinin o ilk aristokratik yaşamını iliklerinize kadar hissettiren sarsıcı bir açık hava laboratuvarıdır.

1979 yılında kurulan ve özellikle Fırat Nehri üzerindeki Karakaya Barajı kurtarma kazılarından ile Arslantepe’den çıkarılan o paha biçilemez buluntuları barındıran kentin ana hafıza merkezidir. Dünyanın en eski metal kılıçları, mühür baskıları, Neolitik çağdan kalma idoller ve Urartu/Roma dönemi heykelleriyle bu müze; Mezopotamya ile Anadolu arasındaki o efsanevi geçişin bütünüyle şifrelerini çözen devasa bir bellek odasıdır.

1224 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat döneminde inşa edilen, Anadolu’da eşine çok az rastlanan (İran Büyük Selçuklu mimarisinin Anadolu’daki tek örneği sayılan) tuğla ve çini şaheseridir! Eyvanlı ve iç avlulu planı, patlıcan moru ve firuze çinilerle bezenmiş o muazzam kubbesi ve kufi yazılarıyla bu yapı; taşın değil, “Tuğla ve Çininin” nasıl devasa bir sanat eserine dönüştüğünü gösteren sarsılmaz bir inanç müzesidir.

Battalgazi ilçesinde, 1637 yılında IV. Murat’ın silahtarı Mustafa Paşa tarafından yaptırılan efsanevi ve devasa bir Osmanlı menzil (konaklama) tesisidir. 68×76 metre ebatlarındaki kareye yakın planı, yüksek taş kemerleri, yazlık ve kışlık avlularıyla bu devasa yapı; Doğu’ya sefere giden Osmanlı ordularının ve İpek Yolu tüccarlarının o telaşlı konaklama kültürünü bütünüyle hissettiren muazzam bir sivil ticaret müzesidir.

Klasik tarihi müzelerden sıyrılan, dünyaca ünlü efsanevi bir teknoloji ve nostalji merkezidir! Şehir merkezindeki Sanat Sokağı’nda yer alan bu müze, en eskisi 1876 yılına ait olan binlerce fotoğraf makinesi, casus kameralar, körüklü ahşap makineler ve karanlık oda ekipmanlarıyla sadece Türkiye’nin değil, Avrupa ve Asya’nın en büyük kamera müzesidir. Görsel tarihin o muazzam evrimini sunan efsanevi bir koleksiyondur.

Malatya sivil mimarisinin zirvesi kabul edilen, 1900’lerin başında inşa edilmiş, yan yana bitişik nizamda dizilmiş beş efsanevi tarihi konaktan oluşan bir sokak müzesidir! Kerpiç, ahşap ve taşın kusursuz uyumuyla (dış cephesi sarı aşı boyalı) inşa edilmiş bu evlerden biri Etnografya Müzesi olarak hizmet verir. İçindeki yöresel kıyafetler, ceviz oyması mobilyalar ve Malatya mutfak kültürüyle burası sıcacık bir “Yaşayan Şehir Etnografyası”dır.

Darende ilçesinde, Tohma Çayı’nın o sarp kayalıkları yardığı efsanevi bir kanyonun tam içine gizlenmiş, ruhaniyet ve doğanın zirvesidir! Anadolu’nun manevi mimarlarından Somuncu Baba’nın (Şeyh Hamid-i Veli) türbesini barındıran bu külliye; ahşap oymacılığın zirvesi camisi, devasa kanyon duvarları, şelaleleri ve balıklı havuzlarıyla bütünüyle bir “İnanç, Huzur ve Doğa Müzesi”dir.

Akçadağ ilçesinde yer alan, jeolojik oluşumu tam 65 milyon yıl öncesine dayanan ve “Türkiye’nin Büyük Kanyonu (Grand Canyon)” olarak bilinen devasa bir doğa anıtıdır! 28 kilometre uzunluğundaki bu sarp vadideki mağaralar ve neolitik kalıntılar vadinin sırrını oluştururken; vadinin tam 240 metre yüksekliğine uçurumun boşluğuna doğru kurulan efsanevi “Cam Seyir Terası”, adrenalin ve jeoloji tutkunları için bütünüyle bir açık hava doğa müzesidir.

Malatya Sanat Sokağı’ndaki bir diğer efsanevi koleksiyon müzesidir. Eski bir Malatya konağının odalarına dizilmiş, en eskisi 1920’lere dayanan yüzlerce tarihi radyo, altın işlemeli gramofonlar, taş plaklar ve lambalı radyolarla dolu bu mekan; ses teknolojisinin tarihini anlatan, içeriye girer girmez sizi o nostaljik cızırtılı plak sesleriyle karşılayan eşsiz bir “İşitsel Tarih Müzesi”dir.

Malatya’nın Çavuşoğlu Mahallesi’nde bulunan, 18. yüzyılın sonlarında (veya 19. yüzyıl ortalarında) Ermeni cemaati tarafından kesme taşlardan inşa edilen ve Malatya’nın o çok kültürlü geçmişini belgeleyen efsanevi bir anıttır. Yakın zamanda muazzam bir restorasyon geçiren ve “Kültür ve Sanat Merkezi” olarak kapılarını açan bu yapı; devasa çan kulesi kalıntıları ve tonozlu tavan mimarisiyle şehrin en zarif sivil/dini taş anıtlarından biridir.

Roma İmparatorları Titus ve Trajan döneminde yapımına başlanan, Bizans imparatoru Justinianus döneminde son şeklini alan ve eski kenti (Battalgazi’yi) bütünüyle saran devasa bir antik garnizon harabesidir! Bir zamanlar 71 kulesi ve 11 kapısı olduğu bilinen, bugün hendekleri ve devasa kerpiç/taş karışımı sur duvarlarının bir kısmı ayakta olan bu yapı; Malatya’nın o antik Roma/Bizans dönemindeki devasa stratejik savunma kalkanıdır.

Mustafa Kemal Atatürk’ün 1931 ve 1937 yıllarında Malatya’ya trenle gelişlerinde konakladığı, Halkevi olarak da kullanılmış 19. yüzyıl yapımı kesme taştan inşa edilmiş efsanevi, şık bir Cumhuriyet binasıdır. 1981 yılında müzeye dönüştürülen bu yapıda; Atatürk’ün Malatya ziyaretlerinde kullandığı eşyalar, fotoğraflar ve dönemin o zarif Cumhuriyet sivil mimarisi (şömineler, yüksek tavanlar) sergilenmektedir.

Eski Malatya (Battalgazi) sınırları içinde yer alan, 13. yüzyıla (Anadolu Selçuklu dönemi) ait efsanevi ve mimari olarak çok farklı bir anıt mezardır! Kare plan üzerine sekizgen bir gövde ve konik bir külahla örtülü bu mezar; efsaneye göre idam edilen suçluların veya gizemli bir şekilde öldürülen kişilerin burada yattığı rivayetiyle “Kanlı Kümbet” adını almıştır. Selçuklu taş işçiliğinin sırlarla dolu, biraz da ürpertici bir açık hava anıtıdır.

Klasik bir müze olmamakla birlikte Malatya’nın can damarı olan kayısının, pestilin ve pekmezin başkenti; dünyanın en büyük “Kuru Kayısı Borsası”dır! Renk renk dizilmiş kayısıların, cevizli sucukların ve kuru yemişlerin o efsanevi kokularının birbirine karıştığı bu otantik kapalı pazar; Malatya halkının ticaret zekasını, güler yüzünü ve tarımsal emeğini yansıtan bütünüyle bir “Yaşayan Gastronomi ve Kültür Müzesi”dir.

Darende ilçesinde, kayalıkların arasından 40 metre yükseklikten üç kademe halinde dökülen bütünüyle bir tabiat harikası ve “Doğa Müzesi”dir! Özellikle bahar aylarında suların kükreyerek aktığı, kışın ise donarak devasa “Buzdan Sarkıt” şelalelerine dönüştüğü bu efsanevi kanyon; Tohma Çayı’nın vadisini besleyen, etrafındaki ormanlık rekreasyon alanlarıyla Malatya’nın o kurak bozkır imajını tamamen yıkan serin bir cennettir.

Şehrin tam merkezinde yer alan o nostaljik Sanat Sokağı kampüsünün en renkli ve en neşeli efsanesidir! Klasik müzelerin o ağırbaşlı havasından sıyrılıp 1800’lü yıllardan günümüze kadar üretilmiş binlerce teneke, ahşap ve bez oyuncağı sergileyen bu merkez; çocuklardan ziyade yetişkinleri zaman tüneline sokan bütünüyle bir “Çocukluk ve Nostalji Müzesi”dir.

Arapgir ilçesinde yer alan Onar Köyü, Anadolu aydınlanmasının ve inanç tarihinin dünyadaki en gizemli ve en sarsıcı anıtlarından birine ev sahipliği yapar! Yaklaşık 800 yıl önce (Selçuklu dönemi) Şeyh Hasan Onar tarafından hiç çivi kullanılmadan (kündekari tekniğiyle) ve 7 katlı kırlangıç tavan mimarisiyle inşa edilen “Büyük Ocak”, Anadolu’nun bilinen en eski ve hala ayakta olan efsanevi cemevidir.

19. yüzyılın ortalarında inşa edilen ve Arapgir’in o efsanevi ticari belleğini günümüze taşıyan iki katlı muazzam bir kervansaraydır. Klasik kesme taş mimarisi, ahşap revakları ve geniş avlusuyla Osmanlı’nın son dönem sivil ticaret mimarisini sergileyen bu han; günümüzde harika bir restorasyon geçirerek kültür ve sanat etkinliklerine ev sahipliği yapan yaşayan bir açık hava müzesidir.

Darende ilçesindeki o devasa Tohma Kanyonu’nun tam merkezinde, kayaların arasından fışkıran 22 derecelik termal suların doldurduğu efsanevi bir açık hava havuzudur! Hiçbir kimyasal madde kullanılmadan sürekli devir daim olan bu şifalı sular, sarp kayalıkların arasına oyulmuş 3 farklı kademeli havuzla bütünüyle bir “Jeotermal Doğa Müzesi” ve şifa merkezidir.

Darende’yi ve Tohma Kanyonu’nu kuşbakışı gören sarp kayalıkların üzerine inşa edilmiş, tarihi Urartulara, Hititlere ve Roma’ya kadar uzanan devasa bir antik garnizondur. Sarp coğrafyası nedeniyle aşılması imkansız bir kartal yuvası olan bu kale; günümüzde tek tük ayakta kalmış surları, tarihi giriş kapısı ve kanyonu ortadan bölen o vahşi manzarasıyla tam bir askeri arkeoloji anıtıdır.

Malatya’nın o kurak ve sarı imajını yerle bir eden, Arapgir ilçesindeki yemyeşil ve vahşi bir tabiat anıtıdır! Sarp kayalıkların arasından akan buz gibi Kozluk Çayı’nın yarattığı bu kanyon; endemik bitki türleri, yürüyüş rotaları ve asma köprüleriyle bütünüyle devasa bir “Doğa Tarihi Müzesi”dir. Vahşi doğası sayesinde Malatya’daki en efsanevi fotoğraf çekimi yapılabilecek mekanlar listesinin tartışmasız liderlerindendir.

Arapgir ilçesi, sadece doğasıyla değil 150-200 yıllık tarihi sivil mimarisiyle de adeta Safranbolu veya Beypazarı’nı andıran devasa bir “Sokak Müzesi”dir. Özellikle restore edilerek müze veya butik otele dönüştürülen Kaşkaloğlu Konağı ve Sehergül Konağı; taş zemin üzerine kerpiç/ahşap hatıllı mimarileri, cumbaları ve içlerindeki yöresel eşyalarla Doğu Anadolu’nun konak kültürünü donduran harika sanat eserleridir.

Battalgazi ilçesinin Çamurlu köyünde, dağların eteklerine inşa edilmiş ve yalnızlığıyla büyüleyen tarihi bir Ermeni şapelidir. Kırma taştan inşa edilmiş, kubbesi çökmüş olsa da ana duvarları ve apsis kısmı ayakta duran bu küçük ama etkileyici yapı; Malatya’nın kırsal kesimlerindeki o çok dinli ve çok kültürlü geçmişin sessiz bir açık hava anıtıdır.

Eski Malatya’da (Battalgazi), Ulu Cami’nin ruhuna eşlik eden ve 13. yüzyılda Anadolu Selçukluları tarafından yaptırıldığı düşünülen efsanevi bir eğitim anıtıdır. Günümüze sadece muazzam tuğla işçiliğine sahip giriş kapısı (taç kapısı) ve temel kalıntıları ulaşmış olsa da; bu eser o dönemde Eski Malatya’nın nasıl devasa bir ilim merkezi ve üniversite kampüsü olduğunu kanıtlayan sarsılmaz bir kalıntıdır.

Darende ilçesinde, şehre hakim bir tepede (Seyyid Hasan Gazi Tepesi) yer alan, hem manevi hem de milli bir anıttır. Battalgazi’nin amcası ve kayınpederi olduğu bilinen, bölgenin İslamlaşmasında büyük rol oynayan Hasan Gazi’nin türbesi ile Kurtuluş Savaşı ve sonrasında şehit olan Darendelilerin isimlerinin yer aldığı devasa şehitlik; bütünüyle “Vatan ve İnanç Savunması” müzesidir.

Klasik bir kapalı müze değil, yeraltından fışkıran suların yarattığı efsanevi bir tabiat sergisidir! Doğanşehir ilçesi Sürgü beldesindeki Takaz; dağın altından gürül gürül kaynayan buz gibi berrak suları, etrafındaki devasa asırlık ağaçları ve alabalık tesisleriyle Malatya’nın o kavurucu yaz sıcaklarında sığınılacak bir vahadır. Su kenarındaki tesisler, damak çatlatan lezzetleriyle listenizdeki en favori restoran önerileri arasına girecektir.

Malatya’nın doğu sınırını çizen efsanevi Fırat Nehri’nin sularının tutulduğu bu devasa baraj gölü, şehre adeta bir “deniz” havası katar. Sular altında kalan antik yerleşimleri (kurtarma kazıları yapılan höyükleri) saklayan bu masmavi göl; sahilindeki feribot iskelesi, yürüyüş yolları ve balıkçı tekneleriyle bütünüyle bir “Su, Enerji ve Açık Hava Doğa Müzesi”dir. Sahil şeridinde balık yiyebileceğiniz mekanlar, yöresel restoran önerileri açısından size harika bir liman kültürü sunar.

Arslantepe Höyüğü’nün bulunduğu Orduzu bölgesinde yer alan, devasa ağaçların ve doğal kaynak sularının beslediği şahane bir kent parkıdır. Höyüğün kerpiç tozunu yuttuktan sonra dinlenmek için en ideal yer olan bu park; göleti, çam ormanları ve serin havasıyla Malatya’nın binlerce yıllık yerleşim tarihine eşlik eden bütünüyle bir “Doğa ve Dinlenme Anıtı”dır.

Doğanşehir ilçesinin Erkenek beldesinde, sarp dağların arasından metrelerce yüksekten fışkıran ve Malatya’nın o vahşi doğasını gözler önüne seren devasa bir tabiat anıtıdır! Etrafını saran sarp kanyon duvarları ve ceviz/meşe ağaçlarıyla bu şelale; yazın kavurucu sıcağında bile buz gibi esen rüzgarıyla bütünüyle bir “Açık Hava Hidroloji Müzesi”dir.

Kanalboyu Caddesi’nin bittiği yerde, Malatya’nın türkülere konu olmuş (“Kernekalım” türküleri), suyun ve buluşmanın simgesi olan efsanevi kent meydanıdır! Eski zamanlarda devasa su değirmenlerinin döndüğü, günümüzde ise yapay şelaleleri, havuzları ve peyzaj alanlarıyla kentin o modern yüzünü ve sivil hafızasını yaşatan “Yaşayan Bir Meydan Müzesi”dir.