Erzincan Müzeler Rehberi: Bakırın, Tarihin ve Saklı Hazinelerin İzi (Tüm Müzeler Rehberi)

Uzun yıllar farklı binalarda hizmet verdikten sonra modern ve devasa yeni kompleksine taşınan, şehrin ana hafıza merkezidir. Erzincan ve çevresindeki kazılardan çıkarılan Kalkolitik, Tunç Çağı, Urartu, Roma ve İslami dönem eserlerini modern bir sunumla sergiler. Müzenin etnografya bölümünde ise Erzincan’ın meşhur bakırcılık sanatı, yöresel kıyafetleri ve göçer kültürü harika dioramalarla (canlandırmalarla) anlatılır.

Erzincan ovasına hakim, volkanik bir tepe üzerine M.Ö. 9. yüzyılda Urartular tarafından inşa edilmiş, Doğu Anadolu’nun en sağlam kalmış ve en zengin arkeolojik alanlarından biridir. Çıkarılan altın, gümüş ve bronz eserlerle dünya arkeoloji literatürüne “Altıntepe Hazinesi”ni kazandıran bu açık hava müzesi; Apadana (Kabul Salonu), tapınak, açık hava sunakları ve yer altı kaya mezarlarıyla tam bir efsanedir.

Saltuklu Beyliği döneminde (12. yüzyıl sonu), hükümdar Mama Hatun tarafından Tercan ilçesinde İpek Yolu tüccarları için yaptırılmış olağanüstü bir sivil ve dini mimari kompleksidir. Kervansaray, hamam ve camiden oluşan külliyenin asıl şaheseri ise dünyada eşi benzeri olmayan dairesel planlı (yuvarlak duvarlı), dilimli külaha sahip Mama Hatun Türbesi’dir. Bu yapı, taş oymacılığının ve mimari dehanın bir açık hava müzesidir.

Fırat Nehri’nin (Karasu) yardığı sarp kayalıklar üzerine M.Ö. 2000’li yıllarda kurulan, Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde övgüyle bahsettiği devasa, doğal bir askeri garnizondur. Hititlerden Mengücek kraliçelerine, Osmanlı’dan günümüze kadar kesintisiz kullanılan bu kale; devasa surları, gizli su tünelleri ve içindeki antik mahalle kalıntılarıyla macera dolu bir keşif rotasıdır.

Erzincan ve çevresini fetheden, bölgeyi bir medeniyet beşiğine çeviren Mengücek Beyliği’nin kurucusu Mengücek Gazi’ye (veya Melik Gazi’ye) ait olan, Kemah’taki sekizgen planlı tarihi türbedir. Bu mekanı sıradan bir türbeden ayırıp devasa bir gizeme dönüştüren şey, alt katında (mumyalık bölümünde) cam bir muhafaza içinde bulunan ve yüzyıllardır bozulmadan günümüze ulaşan doğal mumyadır.

Sarp dağların ve kanyonların arasına sıkışmış, doğasıyla büyüleyen Kemaliye (Eğin) ilçesinde kurulan Türkiye’nin en nitelikli doğa müzelerinden biridir. Bilim insanı Ali Demirsoy’un öncülüğünde kurulan bu zengin müzede; Fırat havzasına özgü endemik bitkiler, devasa böcek/kelebek koleksiyonları, tahnit edilmiş (dondurulmuş) Anadolu yaban hayvanları ve milyonlarca yıllık fosiller sergilenir.

Fırat Nehri’nin kollarından Karasu’nun yardığı devasa bir vadinin yamaçlarına dut ve ceviz ağaçlarının arasına kurulmuş, UNESCO Geçici Miras Listesi’nde yer alan bütünüyle yaşayan bir müzedir. Üç katlı ahşap ve taş karışımı (hımış) konakları, daracık taş sokakları ve özellikle her evin kapısında ayrı bir melodi çalan efsanevi “Eğin Kapı Tokmakları”yla, Anadolu kent belleğinin en eşsiz duraklarından biridir.

Dünyanın en derin kanyonlarından biri olan Karanlık Kanyon’un o sarp, geçit vermez kayalıklarını Kemaliye halkının tam 130 yıl boyunca kazma, kürek ve dinamitlerle oyarak açtığı efsanevi “Taş Yolu”, doğaya karşı verilen mücadelenin devasa bir açık hava anıtıdır. Metrelerce yükseklikteki tünellerden ve uçurumlardan oluşan bu 7 kilometrelik yol, bütünüyle bir doğa ve insan iradesi müzesidir.

Tercan ilçesine bağlı Üçpınar (Vank) köyünde, dağların arasına gizlenmiş ve 19. yüzyılda Ermeni cemaati tarafından inşa edilmiş (kökleri çok daha eskiye dayanan) etkileyici bir manastır kompleksidir. Tapınak şövalyelerinin izlerini taşıdığı efsanelerine de konu olan bu yapının en büyük sürprizi, avlusunda yer alan ve Selçuklu motifleriyle bezenmiş devasa (5-6 metrelik) işlemeli taş anıtları (haçkarları) barındırmasıdır.

Kemaliye ilçesinin, alevi-bektaşi kültürünün en köklü merkezlerinden biri olan Ocak Köyü’nde, Mustafa Gürer tarafından babası Ali Gürer adına kurulmuş Türkiye’nin en zengin ve en özel köy müzelerinden biridir. Yöresel yaşamı, tarım aletlerini, bakır kapları, asırlık silahları ve Alevi kültürüne ait inanç/sosyal objeleri üç katlı modern bir binada sergileyen efsanevi bir sivil hafızadır.

Ali Gürer Müzesi’nin de bulunduğu Ocak Köyü’nde yer alan, Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında önemli bir rol oynayan, Hacı Bektaş Veli’nin talebelerinden Hıdır Abdal Sultan’a ait efsanevi bir inanç merkezidir. Yaklaşık 700 yıllık köklü bir Alevi-Bektaşi inanç ritüeline ev sahipliği yapan bu türbe, mimarisinin sadeliği ve barındırdığı derin maneviyatla başlı başına bir yaşayan kültür ve sosyoloji müzesidir.

Eski Erzincan sivil mimarisini yaşatmak ve 1939 büyük depreminde yok olan o eski ahşap konak kültürünü yeni nesillere aktarmak amacıyla merkezde inşa edilmiş şık bir etnografik kültür evidir. Sedirli odaları, bakır işçiliklerinin sergilendiği rafları ve Erzincan yerel kültürünü yansıtan geleneksel döşemeleriyle şehrin belleğini donduran sıcak bir mekandır.

Kemah ilçesinde, 1454 yılında Emir Gülabibey tarafından yaptırılmış, Beylikler ve Erken Osmanlı mimarisinin izlerini taşıyan harika bir tarihi anıttır. Kare planlı tek kubbesi, taş ve tuğla işçiliğiyle sarp Kemah coğrafyasına estetik bir dokunuş katan bu cami, bölgenin çok katmanlı İslami tarihinin en zarif kapalı sanat ve inanç müzesi konumundadır.

Erzincan’ın en büyük manevi şahsiyetlerinden biri olan, 19. yüzyılda yaşamış ünlü mutasavvıf Muhammed Vehbi’ye (Terzi Baba) ait efsanevi bir anıt mezardır. Modern dönemde yeniden inşa edilen türbe, uzay çağını andıran modern hatlara sahip anıtsal çatısı ve tamamen şeffaf (cam) duvarlarıyla, klasik Osmanlı türbe mimarisinden sıyrılıp modern inanç anıtları arasında bir mimari tasarım müzesine dönüşmüştür.

Erzincan’ın 1939 depreminden sağ çıkabilmiş nadir Osmanlı dönemi sivil yapılarından biridir. Klasik dört eyvanlı, köşeleri halvetli Osmanlı hamam planının Doğu Anadolu’daki güzel bir yansımasıdır. Restore edilerek koruma altına alınan ve mimari bütünlüğünü sürdüren bu tarihi yapı, taş kubbeleriyle şehrin sivil tarihini anlatan küçük ama dirençli bir su mimarisi anıtıdır.

Erzincan denilince akla gelen ilk sanatlardan biri olan bakırcılığın kalbinin attığı yerdir. Klasik bir müze binası olmasa da, çekiç seslerinin yankılandığı bu otantik çarşı, bütünüyle yaşayan bir zanaat müzesidir. Yüzlerce yıllık tekniklerle bakıra işlenen o ince motiflerin (kalemkarlık) ustaların ellerinde nasıl hayat bulduğunu canlı canlı izleyebileceğiniz, şehrin ticari ve sanatsal belleğidir.

Şair Ahmet Kutsi Tecer’in babasının memleketi olan ve edebiyatımıza o meşhur “Orda bir köy var, uzakta…” şiirini kazandıran efsanevi yerleşimdir. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndeki Kemaliye’nin en iyi korunmuş ahşap evlerine sahip olan bu köy, restore edilen Kültür Evi ile birlikte edebiyatı, nostaljiyi ve sivil mimariyi harmanlayan muazzam bir köy müzesidir.

Tercan ilçesine bağlı Çadırkaya beldesinde, ovanın ortasından aniden yükselen devasa ve doğal bir kaya kütlesinin içine Urartular tarafından oyulmuş efsanevi bir garnizondur. 100 metreyi aşan bu devasa kayanın zirvesine doğru uzanan antik merdivenler, kaya mezarları ve sarnıçlar; Doğu Anadolu’nun o zorlu coğrafyasında hayatta kalma mücadelesinin en görkemli arkeolojik anıtlarından birini oluşturur.

Fatih Sultan Mehmet ile Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan arasında 1473 yılında gerçekleşen ve Anadolu’nun kaderini değiştiren o devasa “Otlukbeli Meydan Muharebesi”nin yaşandığı efsanevi topraklardır. Bu tarihi alanın hemen yanı başında yer alan “Kırmızı Göl” ise madensel (demir) sularıyla oluşmuş dünyadaki tek kırmızı traverten set gölüdür. Hem Osmanlı askeri tarihine hem de devasa bir jeoloji müzesine aynı anda tanıklık edersiniz.

Kemaliye’nin o sarp coğrafyasında üretilen kurutulmuş dut ve cevizin, hiçbir katkı maddesi kullanılmadan ahşap tokmaklarla dövülerek efsanevi “Lök Tatlısı”na dönüştüğü yerdir. Aktif olarak çalışan asırlık su değirmeninin de bulunduğu bu mekan, sadece bir üretim tesisi değil; su gücüyle çalışan çarkların, geleneksel tokmaklama yöntemlerinin ve gastronomik tarihin sergilendiği yaşayan bir lezzet ve endüstri müzesidir.

Efsanevi “Süper Vali” Recep Yazıcıoğlu’nun önderliğinde ve yöre halkının kendi imkanlarıyla, devasa Fırat (Karasu) Nehri üzerine inşa edilen ve “Köprü” dizisine/romanına konu olan o efsanevi asma köprüdür. Karanlık Kanyon’un sarp kayalıklarını birbirine bağlayan bu çelik yapı, klasik bir tarihi eser olmasa da; insan iradesinin, devlet-millet dayanışmasının ve yakın dönem sivil mühendisliğinin en görkemli açık hava anıtıdır.

1939 büyük Erzincan depreminde şehrin devasa bir yıkım yaşamasına rağmen ayakta kalan nadir yapılarından biridir. Erken Cumhuriyet dönemi neoklasik devlet mimarisinin en zarif örneklerinden olan bu gar binası; kesme taş işçiliği, geniş revakları ve uzun yıllar Doğu Ekspresi’ne ev sahipliği yapmış o nostaljik atmosferiyle, şehrin ulaşım ve modernleşme tarihini sergileyen devasa bir sivil anıttır.

Tercan ilçesinde, Karasu Nehri üzerinde yer alan ve tarihi İpek Yolu’nun lojistik yükünü sırtlayan efsanevi bir taş köprüdür. Günümüzde bir kısmı yıkılmış olsa da, devasa kesme taşlardan yapılmış ayakları ve sağlam kalmış kemerleriyle Roma/Selçuklu köprü mühendisliğinin hırçın sulara karşı nasıl bir dayanıklılık inşa ettiğini gösteren harika bir arkeolojik anıttır.

Kemaliye ilçe merkezinde, tarihi bir binada kurulan ve ilçenin o zengin köklü tarihini, el sanatlarını ve sosyal yaşantısını koruyan eşsiz bir özel müzedir. Geleneksel halı tezgahları, eski dönem Eğin (Kemaliye) hanımlarının giydiği sırma işlemeli yöresel kıyafetler, asırlık mutfak eşyaları ve tarım aletleriyle, yöre kültürünü kapalı alanda en iyi sergileyen arşiv niteliğindedir.

Kemaliye’de adeta sarp kayalıkların altından fışkırıp doğayla bütünleşmiş olan, Osmanlı dönemi ahşap ve taş işçiliğinin en zarif örneklerinden biridir. Caminin hemen arkasından yükselen sarp dağ duvarı, yapıya ismini (Taşdibi) verirken; ahşap minaresi, ceviz oymacılığıyla bezenmiş minberi ve serinliğiyle, doğa ve mimarinin kucaklaştığı çok estetik bir inanç anıtı ve sanat müzesidir.