Çanakkale Müzeler Rehberi: İki Kıta, İki Destan (Tüm Troya, Savaş Tarihi, Arkeoloji ve Kent Müzeleri Rehberi)

Dünya çapında ödüllere sahip modern ve anıtsal mimarisiyle Troya Antik Kenti’nin girişinde yükselen bu muazzam müze, 5000 yıllık efsanevi tarihi gün yüzüne çıkarıyor. “İlyada” destanının anavatanındaki bu müze; Priamos’un hazinelerinden Polyksena Lahdi’ne kadar paha biçilemez buluntularla, arkeoloji dünyasının en büyük ve en prestijli Çanakkale arkeoloji müzesi konumundadır.

Gelibolu Yarımadası’nın kalbinde yer alan bu devasa ve modern tesis, Çanakkale Savaşları’nın her cephesini ve o cehennemvari günleri 3 boyutlu simülasyonlar, hareketli platformlar ve devasa ekranlarla ziyaretçilere adeta yaşatır. Top seslerinin ve askerlerin nefesinin hissedildiği bu teknolojik müze, harp tarihini anlamak için dünyadaki en etkileyici sunum merkezlerinden biridir.

Çanakkale Boğazı’nın en dar noktasına, Fatih Sultan Mehmet döneminde inşa edilen Çimenlik Kalesi’nin de içinde bulunduğu bu askeri müze kompleksi, deniz savaşları tarihinin kalbidir. 18 Mart 1915 Deniz Zaferi’nin kahramanı Nusret Mayın Gemisi’nin birebir kopyası bu limanda demirlidir. Top bataryaları ve orijinal savaş gemileriyle donatılmış, kahramanlık dolu bir açık hava denizcilik müzesidir.

Dünyanın en ünlü arkeolojik alanlarından biri olan ve UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan bu efsanevi ören yeri, üst üste kurulmuş tam 9 farklı şehir katmanından oluşur. Aşil, Hektor ve Paris’in savaştığı o meşhur surları, meclis binasını ve “Tahta At” efsanesini yerinde deneyimleyebileceğiniz, açık havada adeta bir labirenti andıran devasa bir mitoloji arenasıdır.

Şehrin 1915 savaş tarihi dışında kalan sivil, sosyal ve kültürel tarihini anlatan sıcak ve modern bir bellek merkezidir. Tarihi bir binada yer alan müzede, Çanakkale seramikçiliğinden Musevi, Rum ve Türk kültürlerinin ortak yaşamına, Çanakkale’nin meşhur lodos rüzgarından eski mahalle kültürüne kadar kentin tüm sivil hafızası fotoğraflar ve objelerle sergilenir.

Ayvacık ilçesinin Behramkale köyünde, denize doğru dimdik inen andezit kayalıkların üzerine kurulan bu efsanevi kent, felsefenin de yurtlarından biridir (Aristoteles burada felsefe okulu kurmuştur). Midilli adasına karşı yükselen Dor nizamlı Athena Tapınağı ve devasa antik limanıyla, hem tarihi hem de manzarasıyla büyüleyen Ege’nin en görkemli açık hava müzelerinden biridir.

Gelibolu Yarımadası’ndaki köylerde (Alçıtepe ve Bigalı köyleri), savaş döneminden kalma mermilerin, askerlere ait şahsi eşyaların, iç içe geçmiş veya havada çarpışmış kurşunların sergilendiği, köylüler tarafından kurulan özel/yerel savaş müzeleridir (Salim Mutlu Müzesi vb.). Bu küçük müzeler, savaşın o acımasız ve kişisel boyutunu, resmi tarihten ziyade halkın gözünden anlatan duygu yüklü yerlerdir.

“Vatan Şairi” Namık Kemal’in Gelibolu mutasarrıflığı yaptığı dönemde, çocukluk ve gençlik yıllarının bir kısmını geçirdiği evin restore edilmesiyle kurulan bu anı evi, ilçenin edebi belleğini yaşatır. Namık Kemal’in hayatı, eserleri ve Gelibolu’nun o dönemki sivil/sosyal yaşantısını anlatan, kitap kokusuyla dolu zarif ve şirin bir Çanakkale sanat müzesi ve edebiyat evidir.

Homeros’un İlyada’sında “Farelerin Tanrısı” olarak geçen ve ordulara veba salan Apollon Smintheus’a adanmış olan bu tapınak, İyon nizamı mimarinin en görkemli örneklerinden biridir. Ayvacık ilçesi sınırlarında yer alan bu kutsal alan, üzerindeki fare kabartmaları ve muazzam heykeltıraşlık detaylarıyla antik mitoloji tutkunları için benzersiz bir açık hava arkeoloji noktasıdır.

Boğaz’ın en dar yerinde, Çimenlik Kalesi’nin tam karşısına Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılan ve “Denizin Kilidi” anlamına gelen bu devasa kale, üç yapraklı yonca şeklindeki eşsiz mimarisiyle dikkat çeker. Çanakkale Savaşları’nda da kritik bir savunma noktası olan kale, günümüzde aslına uygun restorasyonuyla devasa bir askeri mimari ve strateji müzesi olarak hizmet vermektedir.

Büyük İskender’in komutanı Antigonos tarafından kurulan ve Roma döneminde öylesine büyük bir zenginliğe ulaşan ki, “İkinci Roma” başkenti olması bile düşünülen devasa liman kentidir. Günümüzde meşe ormanlarının arasına gizlenmiş olan bu kentin devasa hamam kemerleri (Herodes Attikus Hamamı), arkeoloji meraklılarını şaşkına çeviren anıtsal büyüklükte bir açık hava müzesidir.

Ünlü Osmanlı denizcisi ve haritacısı Piri Reis’in doğum yeri olan Gelibolu’da, tarihi bir yapının içinde kurulan bu müze, ilçenin denizcilik geçmişine ve sivil tarihine ışık tutar. Piri Reis’in dünya haritalarının kopyaları, eski denizcilik aletleri ve Gelibolu’nun eski sosyal yaşamını anlatan objelerle donatılmış şirin bir kent belleği merkezidir.

Dünyanın en büyük açık hava askeri parklarından biri olan bu yarımada, baştan sona anıtlar, şehitlikler ve siperlerle dolu devasa bir anıt müzedir. Şehitler Abidesi’nin o heybetli gölgesinden 57. Alay Şehitliği’nin kahramanlık dolu toprağına, Conkbayırı’ndaki Atatürk Anıtı’ndan siperlere kadar her bir santimi kanla ve onurla yazılmış, Türk milletinin en kutsal ziyaret alanıdır.

Boğazın Anadolu yakasında, Sultan II. Abdülhamid döneminde inşa edilen bu devasa tabya, yakın zamanda muazzam bir restorasyon geçirerek Türkiye’nin en büyük açık hava/kapalı tarih parklarından birine dönüştürüldü. Toprak altına gizlenmiş devasa cephanelik bonetlerinin (odalarının) her biri interaktif birer sergi salonuna dönüştürülerek Çanakkale Savaşları’nın tüm evreleri dijital sanatla harmanlanıp ziyaretçilere sunulmaktadır.

Eski ve tarihi bir Osmanlı hamamı olan Erdenen Hamamı’nın restore edilmesiyle şehre kazandırılan bu müze, kente adını veren “Çanak-Çömlek” (Seramik) sanatının kalbidir. Geleneksel Çanakkale seramiklerinin (özellikle at başlı, halka gövdeli testilerin) yapım aşamalarını, fırınlarını ve asırlık nadide örneklerini sergileyen, şehrin el sanatları belleğini koruyan çok şık bir mekandır.

Bir adanın ruhunu, geçmişini ve çok kültürlü yapısını dünyada bu kadar iyi anlatan nadir müzelerden biridir. UNESCO ödüllü bu müze; Bozcaada’nın (Tenedos) süngercilik geçmişinden şarapçılık kültürüne, eski Rum ve Türk komşuluklarından mübadele anılarına kadar adaya ait binlerce fotoğraf, belge ve gündelik eşyayı sıcacık bir konseptle sunar.

1915 Çanakkale Savaşları sırasında, 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal’in karargah olarak kullandığı ve o tarihi emirleri verdiği köy evidir. Aslına uygun olarak restore edilen bu mütevazı Anadolu köy evi, Atatürk’ün şahsi eşyalarını (replikalar), çalışma odasını ve dönemin köy yaşantısını barındıran, maneviyatı çok yüksek bir Çanakkale tarihi müzeler durağıdır.

Çanakkale’nin Biga ilçesinde yer alan ve Troas bölgesinin en önemli antik liman kentlerinden biri olan Parion, muazzam tiyatrosu, Roma hamamları ve aşıklar mezarı gibi eşsiz buluntularıyla parlayan bir arkeoloji yıldızıdır. Yıllar süren kazılarla gün yüzüne çıkarılan bu alan, Marmara Denizi kıyısındaki antik zenginliği açık havada gözler önüne serer.

Türkiye’nin en büyük adası olan Gökçeada’nın eski bir hamam binası içine kurulmuş kent müzesidir. Rum ve Türk nüfusun yüzyıllar boyunca süren ortak yaşam kültürünü, adanın o meşhur zeytinyağı ve sabun üretim tarihini, eski sinema kültürünü ve yöresel kıyafetlerini sergileyen, adanın rüzgarlı ama sıcacık ruhunu yansıtan bir bellek müzesidir.

İstiklal Marşı şairimiz Mehmet Akif Ersoy’un çocukluk yıllarının bir bölümünü geçirdiği Bayramiç ilçesindeki sivil mimari örneği evin restore edilmesiyle kurulan müzedir. Şairin hayatını, edebi kişiliğini, Safahat eserinin ruhunu ve Bayramiç’in o dönemki sivil yaşamını mankenler ve tarihi objeler eşliğinde anlatan, duygu yüklü bir edebiyat evidir.

Çanakkale Deniz Savaşı’nın kaderini değiştiren, Seyit Onbaşı’nın o meşhur 276 kiloluk mermiyi sırtlayarak Ocean zırhlısını vurduğu tarihi tabyadır. Kilitbahir’in hemen ilerisinde yer alan bu alan; top mermilerinin isabet ettiği yıkık bonetleri, tarihi topları ve Seyit Onbaşı’nın o heybetli anıtıyla, vatan savunmasının açık havada sergilendiği efsanevi bir askeri müzedir.

Ezine ilçesine bağlı Çığrı Dağı’nın zirvesine, tıpkı bir kartal yuvası gibi kurulan bu antik kent, M.Ö. 5. yüzyıla kadar uzanan tarihiyle Troas bölgesinin en gizemli yerleşimidir. İri granit bloklardan harçsız (kiklopik) olarak örülmüş devasa sur duvarları, tapınak kalıntıları ve muazzam Bozcaada manzarasıyla tam anlamıyla vahşi ve zorlu bir açık hava arkeoloji müzesidir.