Samsun Tarihi Yerler Rehberi: Bandırma Vapuru ve Amazon Köyü

16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan yola çıkan ve üç günlük zorlu bir Karadeniz yolculuğunun ardından Mustafa Kemal Paşa ve 18 silah arkadaşını Samsun’a ulaştıran o efsanevi gemi… Orijinal Bandırma Vapuru maalesef 1925 yılında hurdaya ayrılıp parçalanmış olsa da, 2001 yılında geminin orijinal çizimlerine (planlarına) tamamen sadık kalınarak birebir kopyası inşa edilmiş ve Doğupark sahilinde devasa bir açık hava müzesine dönüştürülmüştür.

Gemiye adım attığınızda ahşap güvertede yürürken Karadeniz rüzgarını yüzünüzde hisseder, kamaralara indiğinizde Mustafa Kemal ve silah arkadaşlarının balmumu heykelleriyle o hararetli toplantı anlarına şahit olursunuz. Kamaradaki o eski gemi pusulası ve daktilo, bir ulusun yokluk içindeki inancını gözler önüne serer. Geminin etrafındaki 35.000 metrekarelik açık hava müzesinde ise Kurtuluş Savaşı’nı anlatan devasa seramik rölyefler ve şehitler anıtı yer alır.

Samsun denildiğinde akla gelen ilk görsel, şaha kalkmış devasa bir atın üzerindeki Mustafa Kemal Atatürk heykelidir. Atatürk Parkı’nın tam ortasında yer alan ve 1932 yılında Avusturyalı efsanevi heykeltıraş Heinrich Krippel tarafından yapılan bu tunç anıt, dünya heykel sanatının en önemli denge şaheserlerinden biridir.

Heykelin büyüleyiciliği sadece estetiğinde değil, mühendisliğindedir. Şaha kalkmış devasa tunç at, sadece arka iki ayağı (ve kuyruğunun ucu) üzerinde durarak inanılmaz bir ağırlık merkezini dengeler. Krippel, Atatürk’ün yüzündeki o kararlı, batıya (düşmana) değil de Anadolu’nun içlerine doğru bakan o keskin bakışı kusursuz bir şekilde taşa ve tuncun ruhuna işlemiştir. Heykelin kaidesindeki kabartmalarda ise halkın Milli Mücadele’ye katılışı betimlenir.

Mustafa Kemal Paşa, Samsun’a ayak bastığında nerede kaldı? İşte bu sorunun cevabı, o dönem Samsun’un en lüks otellerinden biri olan, Jean Ionnis Mantika tarafından inşa ettirilen Mantıka Palas‘tır. Paşa, 19-25 Mayıs 1919 tarihleri arasında kurmaylarıyla birlikte bu binada kalmış, Kurtuluş Savaşı’nın o ilk, uykusuz ve gergin planlarını bu odalarda yapmıştır.

Atatürk, 1924 yılında eşi Latife Hanım ile Samsun’a tekrar geldiğinde Samsun halkı bu binanın anahtarını kendisine hediye etmiştir. Günümüzde müze olan bu binanın gıcırdayan ahşap merdivenlerinden çıkarken o dönemin ruhunu hissedersiniz. Atatürk’ün yatak odası, çalışma masası, dönemin telgraf makinesi ve silah arkadaşlarıyla toplantı yaptığı o tarihi salon, aslına uygun olarak korunmuştur.

Eğer Samsun’u kuşbakışı, en görkemli açıdan izlemek ve aynı zamanda antik bir krallığın mezarlarında dolaşmak isterseniz rotanız Amisos Tepesi olmalıdır. Antik çağda Karadeniz’in en zengin ticaret limanlarından biri olan Amisos kenti, Pontus krallarının da en sevdiği yerleşim yerlerinden biriydi.

Tepeye ulaştığınızda, 1995 yılında yol yapım çalışması sırasında tesadüfen bulunan devasa iki “Tümülüs” (Yığma tepe mezar) sizi karşılar. M.Ö. 3. yüzyıla, Helenistik döneme ait bu mezarların içine dar tünellerden geçerek girebilirsiniz. Mezar odalarının içindeki mimari ve buradan çıkarılan paha biçilemez altın taçlar, küpeler (Amisos Hazineleri – şu an Samsun Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor) dönemin zenginliğini kanıtlar. Dağın hemen yamaçlarındaki Amazon Köyü replikaları ise, Karadeniz’in efsanevi kadın savaşçılarını temsil eder.

Tarihi milattan önce 60.000’lere, Paleolitik Çap’a (Yontma Taş Devri) kadar götürüyoruz! Karadeniz Bölgesi’nde insanlığın yaşadığı bilinen en eski yerleşim yeri olan Tekkeköy Mağaraları, devasa kayalık bir vadinin içine doğa tarafından oyulmuş, ardından ilk insanlar tarafından genişletilmiş devasa sığınaklardır.

Vadiye girdiğinizde kat kat yükselen mağara oyuklarını görürsünüz. Bu mağaralarda yaşayan ilk insanlar, henüz çanak çömlek yapmayı bilmedikleri için avlandıkları hayvanların kemiklerinden ve sivri taşlardan silahlar yapmışlardır. Vadinin hemen girişinde yer alan tarihi ahşap Rum evlerinden biri günümüzde Türkiye’nin ilk İmitasyon (Canlandırma) Müzesi yapılmıştır. Bu müzede mağara insanlarının nasıl ateş yaktığı, nasıl avlandığı heykellerle anlatılır.

Samsun’un Çarşamba ilçesinde bulunan ve 1206 yılında (Anadolu Selçuklu dönemi) inşa edildiği düşünülen Göğceli Camii, dünya mimarlık tarihinin en saygıdeğer ahşap eserlerinden biridir. Bu camiyi efsanevi kılan detay, devasa ahşap kütüklerin (kestane, dişbudak ve karaağaç) birbirine geçirilmesiyle, tek bir çivi bile kullanılmadan (kurtboğazı geçme tekniğiyle) inşa edilmiş olmasıdır.

8 asırdır Karadeniz’in nemine, şiddetli depremlere ve fırtınalara direnerek ayakta kalan bu yapının sırrı, ahşabın esneme payında ve binanın altına yerleştirilen, sarsıntıları emen devasa kütük ray sisteminde gizlidir. İçeri girdiğinizde o 800 yıllık ahşap kokusunu içinize çekmek ve kök boyalarıyla yapılmış klasik Selçuklu motiflerini izlemek, insana inanılmaz bir dinginlik verir.

Amisos Tepesi’nden çıkarılan o paha biçilemez “Amisos Hazineleri” nerede derseniz, cevabı Türkiye’nin en modern ve en büyük müze komplekslerinden biri olan yeni Samsun Müzesi‘dir. Yakın zamanda yeni ve devasa binasına taşınan bu müze, Karadeniz’in arkeolojik hafızasıdır.

İçeride, Pontus krallarının taktığı som altın taçlar, aslan başlı altın bilezikler, Eros küpeleri ve antik çağ tıp aletleri sergilenir. Müzeyi YeGez okurları için özel kılan şey, sadece eserler değil, Karadeniz’in denizcilik tarihini, Amazon kadın savaşçılarını ve antik Amisos kentinin günlük yaşamını üç boyutlu canlandırmalarla sunan o kusursuz modern müzecilik anlayışıdır.

Yönümüzü batıya, Bafra ilçesine ve Türkiye’nin en büyük nehirlerinden Kızılırmak’ın sarp vadisine çeviriyoruz. Nehrin kıyısında dimdik yükselen kayalıkların üzerine Helenistik dönemde (Pontus Krallığı) inşa edilen Asarkale, savunma ve hapishane amacıyla kullanılmış, ürpertici bir kaledir.

Kalenin hemen altındaki sarp kayalıklara oyulmuş olan ve sütunlu cepheleriyle dikkat çeken Kaya Mezarları (Paflagonya tipi mezarlar), kralların ve komutanların ebedi istirahatgahlarıdır. Kızılırmak’ın o kızıl sularına yüksekten bakan bu vadide yürürken, antik kralların bu hırçın doğaya nasıl hükmettiğine hayret edersiniz.

Bafra ovasında yer alan ve İlk Tunç Çağı ile Erken Hitit dönemine (M.Ö. 3000’ler) tarihlenen İkiztepe Höyüğü, Anadolu arkeolojisi için dünya çapında bir öneme sahiptir. Burası Karadeniz’in bilinen en büyük antik mezarlıklarından (nekropol) biridir.

Burayı YeGez okurları için bir efsaneye dönüştüren şey ise; buradan çıkarılan yüzlerce iskelet üzerinde yapılan incelemelerde, antik çağ insanlarının “Trepanasyon” (Kafatası delgisi / Beyin ameliyatı) yaptıklarının ve hastaların bu ameliyatlardan sonra yıllarca hayatta kaldıklarının tespit edilmesidir! 5000 yıl önce, taş aletlerle insanların kafatasını açıp tedavi uyguladıkları bir medeniyetin topraklarındasınız. (Çıkarılan buluntular Samsun ve Bafra müzelerindedir).

Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’dan Havza’ya geçerken kullandığı o meşhur tarihi güzergah üzerinde, Selçuklu döneminden (13. yüzyıl) kalma devasa bir kervansaray gizlidir: Çakallı Han.

İpek Yolu tüccarlarının Karadeniz limanına ulaşmadan önceki son büyük konaklama noktası olan bu taş yapı, yakın zamanda aslına uygun restore edilmiştir. Geniş avlusu ve kalın taş duvarlarıyla o dönemin güvenli ticaret mantığını kusursuzca yansıtır. (Ancak burası günümüzde asıl şöhretini tarihi dokusundan ziyade, hemen etrafında kümelenmiş olan o meşhur “Çakallı Menemencileri”nden almaktadır).

Samsun, yüzyıllar boyunca Karadeniz ticaretinin kalbi olduğu için İtalyan (Ceneviz/Venedik) ve Fransız tüccarların da yoğun yaşadığı bir limandı. Şehrin merkezinde, 1885 yılında İtalyanlar tarafından inşa edilen Mater Dolorosa (Acılı Meryem) Katolik Kilisesi, bu çok kültürlü hafızanın ayakta kalan en zarif ve tek örneğidir.

Avrupa’daki klasik Gotik ve Romanesk kilise mimarilerinin Karadeniz’e uyarlanmış küçük ve asil bir versiyonu olan bu bina, freskleri ve vitraylarıyla (renkli cam süslemeleriyle) şehrin betonarme yapısı içinde gizli bir sanat vahası gibidir.