Sivas Müzeler Rehberi: Cumhuriyet’in Kalbi (Tüm Kongre, Selçuklu, Arkeoloji ve Ozan Müzeleri Rehberi)

Sadece Sivas’ın veya Türkiye’nin değil, dünya mimarlık tarihinin en sarsıcı, en efsanevi başyapıtlarından biridir! 1228 yılında Mengücekoğulları’ndan Ahmet Şah ve eşi Turan Melek tarafından yaptırılan bu şaheser, üzerinde on binlerce farklı motifin yer aldığı ve hiçbir motifin bir diğerini tekrar etmediği taş işçiliğiyle “Anadolu’nun El Hamra’sı” olarak anılır. İkindi vakti Batı Kapısı’na vuran güneş ışığıyla beliren o efsanevi “Namaz Kılan İnsan Silüeti”, bütünüyle sarsılmaz bir “Taş ve Işık Mühendisliği Müzesi”dir.

“Manda ve himaye kabul edilemez!” kararının alınarak Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerinin atıldığı o efsanevi tarihi binadır! 1892’de lise (Mekteb-i İdadi) olarak inşa edilen, 4 Eylül 1919’da Sivas Kongresi’ne ev sahipliği yapan bu 3 katlı kesme taş yapı; günümüzde kongre salonunun orijinal haliyle korunduğu, Atatürk’ün çalışma odası ve Milli Mücadele belgelerinin sergilendiği bütünüyle bir “Bağımsızlık Karargahı Müzesi”dir.

Sivas’ın simgesi haline gelmiş, İlhanlılar döneminde (1271) Vezir Şemseddin Cüveyni tarafından yaptırılmış muazzam bir eğitim anıtıdır! Günümüze sadece ihtişamlı ön cephesi (Taç Kapısı) ve gökyüzüne bir ok gibi fırlayan o efsanevi iki tuğla-çini minaresi ulaşmış olsa da; taş oymacılığının ve simetrinin ulaştığı zirveyi gösteren, arkasındaki Şifaiye Medresesi ile karşılıklı bakışan bir “Açık Hava Mimari Şaheseri”dir.

1271 yılında Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırılan ve “Türk Mimarisinin Taç Anıtı” olarak bilinen efsanevi bir yapıdır! Çifte minaresi, mermer taç kapısındaki muazzam kabartmaları (hayat ağacı, hayvan figürleri) ve adını aldığı o büyüleyici “Gök” (Turkuaz) renkli çinileriyle bütünüyle bir “İslam Sanatları ve Astronomi Müzesi”dir. Yakın zamanda restore edilerek ihtişamına geri kavuşmuştur.

1271 yılında (Sivas’ın altın yılında) Muzaffer Burucerdi tarafından yaptırılan, Selçuklu mimarisinin Sivas’taki en simetrik, en ahenkli ve en asil örneklerinden biridir! Açık avlulu, dört eyvanlı bu devasa kesme taş medrese; günümüzde el sanatları, hat ve tezhip ustalarının atölyelerine ev sahipliği yaparak o 750 yıllık eğitim ve sanat ruhunu yaşatan “Yaşayan Bir Geleneksel Sanatlar Müzesi”dir.

1217 yılında Selçuklu Sultanı I. İzzettin Keykavus tarafından yaptırılan, Anadolu’nun en eski ve en büyük hastanelerinden (tıp fakültelerinden) biridir! Hem bir tıp okulu hem de şifahane olarak kullanılan bu görkemli yapının içinde, Sultan İzzettin Keykavus’un çinilerle bezenmiş efsanevi türbesi yer alır. Burası Orta Çağ’ın bütünüyle “Antik Tıp ve İnanç Müzesi”dir.

Sivas’ın sadece Selçuklu’dan ibaret olmadığını, binlerce yıllık antik sırlara sahip olduğunu kanıtlayan, Orta Anadolu’nun en zengin laboratuvarlarından biridir! Kuşaklı Höyük (Sarissa) kazılarından çıkan Hitit tabletleri ve mühürlerinden, milyonlarca yıllık devasa hayvan fosillerine (özellikle üç parmaklı at ve gergedan fosillerine) kadar uzanan bu modern müze, bütünüyle bir “Zaman Tüneli”dir.

Sivas’ın Osmanlı’nın son dönemi ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki o köklü sivil yaşantısını anlatan, harika bir şekilde restore edilmiş tarihi bir taş konaktır! Geleneksel Sivas mutfağından, bakırcılık ve halıcılık gibi zanaatlara, kentin yöresel kıyafetlerinden eski Sivas düğünlerine kadar her detayın balmumu heykeller ve dioramalarla canlandırıldığı bütünüyle bir “Sivil Etnografya ve Kent Belleği”dir.

“Uzun ince bir yoldayım” diyerek tüm dünyanın kalbine dokunan, Anadolu’nun yetiştirdiği en büyük halk ozanlarından Aşık Veysel Şatıroğlu’nun Şarkışla’nın Sivrialan köyündeki doğup büyüdüğü evidir! Ozanın kendi sazı, kıyafetleri, radyosu, gözleri görmediği halde kendi elleriyle ektiği meyve ağaçları ve odasındaki o hüzünlü sadelikle burası bütünüyle bir “Tasavvuf, Türkü ve Halk Edebiyatı Müzesi”dir.

Klasik bir müze vitrininden fırlamışçasına, Sivas’ın o efsanevi el zanaatlarını yüzlerce yıldır yaşatan bir sivil sokak müzesidir! Özellikle boynuz ve kemik saplı, namlusu çelik “Sivas Bıçağı”nı hala kor ateşlerde çekiç sallayarak üreten ustaların ve unutulmaya yüz tutmuş “Kemik Tarak” ustalarının tezgahları; sanayileşmeye direnen bütünüyle “Yaşayan Bir Endüstriyel Miras ve Ahilik Müzesi”dir.

1197 yılında Danişmentliler döneminde (Kızılarslan bin İbrahim) inşa edilen, Anadolu’nun en eski ve Sivas’ın en büyük ulu camisidir! Düz damlı, çok sütunlu o kadim Arap cami mimarisini andıran bu yapının asıl efsanevi yönü; şerefesine kadar tuğla örgüyle yapılmış ve tıpkı Pisa Kulesi gibi belirgin bir şekilde eğik duran (ve yüzyıllardır yıkılmayan) o meşhur minaresidir. Burası kentin bütünüyle “Kökleri ve İlk İnanç Müzesi”dir.

Altınyayla ilçesinde, Anadolu’daki Hitit İmparatorluğu’nun (Boğazköy’den sonra) en büyük ve en efsanevi tapınak kentlerinden biridir! Kazılarda ortaya çıkarılan devasa “İkiz Tapınak” temelleri, sur kapıları ve kralların dini ritüeller için kullandığı antik göl (Süpüpelia) kalıntılarıyla bu alan; 3500 yıl önce bu sarp dağlık bölgede nasıl devasa bir inanç merkezi kurulduğunu kanıtlayan sarsılmaz bir “Hitit Arkeoloji Müzesi”dir.

Kangal ilçesinde, Selçuklu Sultanı II. İzzettin Keykavus döneminde (13. yüzyıl) İpek Yolu tüccarlarının ve kervanlarının konaklaması için inşa edilmiş devasa bir kervansaraydır! Adını civardaki su sıkıntısından alan bu han, kesme taş mimarisi, kapalı kışlık avlusu ve anıtsal taç kapısıyla o dönemin tehlikeli bozkır yollarında güvenli bir sığınak olan “Antik Ticaret ve Lojistik Müzesi”dir.

1580 yılında Sivas Valisi Mahmud Paşa tarafından inşa ettirilen, Sivas’taki Selçuklu ihtişamının arasında Osmanlı’nın o asil, tek kubbeli ve kare planlı klasik mimarisini sergileyen zarif bir anıttır! Meydandaki o devasa Buruciye ve Çifte Minareli medreselerin hemen yanı başında adeta bir “Osmanlı Mührü” gibi duran bu cami; içindeki sade süslemeleri ve kesme taş dokusuyla kentin “Dönem Geçişleri Müzesi”ni tamamlar.

Şehrin güneyinden geçen Kızılırmak’ın suları üzerine Selçuklu döneminde inşa edilmiş (18. yüzyılda Osmanlılarca onarılmış) 18 gözlü (kemerli) efsanevi bir taş gerdanlıktır! Adını, akıntının şiddetine karşı koyabilmek için nehrin ortasında yaptığı o meşhur 130 derecelik dirsek (eğim) açısından alan bu köprü; 273 metre uzunluğuyla asırlarca kervanları Bağdat ve Halep’e taşıyan “Sarsılmaz Bir Mühendislik Müzesi”dir.

Sivas’ın kurak ve sarı bozkırının ortasında, yerin altından kaynayarak çıkan ve dünyanın en berrak, en berrak tatlı sularından birini oluşturan efsanevi bir krater (kaynak) gölüdür! Suyunun rengi o kadar turkuaz ve berraktır ki; 15 metre derinliğindeki gölün tabanındaki taşlar ve yüzen alabalıklar bir camın arkasından bakıyormuşçasına net görünür. Bütünüyle sarsıcı bir “Açık Hava Jeoloji ve Doğa Müzesi”dir.

Sultan II. Abdülhamid döneminde Osmanlı ordusuna süvari atı yetiştirmek için kurulan tarihi “Aygır Depoları”nın (Haraların) harika bir restorasyonla efsanevi bir komplekse dönüştürüldüğü modern bir bellek merkezidir! Taş ve ahşap ahırların içinde kurulan bu müzede; Türk tarihinin Orta Asya’dan günümüze atlarla olan o efsanevi bağı, savaş atlarının zırhları, eğerleri ve tarihi dioramalarıyla sergilenen çok özgün bir “Askeri Tarih ve Binicilik Müzesi”dir.

19. yüzyılın ikinci yarısında kesme taştan iki katlı ve açık avlulu olarak inşa edilmiş, Sivas’ın o köklü Osmanlı ticaret hayatını günümüze taşıyan efsanevi bir kervansaraydır! İçindeki revaklı dükkanlarda günümüzde yöresel hediyelikler, gümüşçüler ve kafeler bulunan bu yapı; kentin alışveriş telaşından kaçıp sığınabileceğiniz sıcak bir “Ticaret ve Sivil Tarih Müzesi”dir.

Gürün ilçesinde, Tohma Çayı’nın sarp kayalıkları milyonlarca yılda yarmasıyla oluşmuş efsanevi bir kanyon ve doğa laboratuvarıdır! Daralan dik uçurumları, nehrin kıyısına inşa edilmiş ahşap yürüyüş yolları ve kayaların içinden sızan su kaynaklarıyla bu vadi; Sivas’ın sadece kurak bir bozkırdan ibaret olmadığını kanıtlayan bütünüyle vahşi bir “Jeoloji ve Ekoloji Müzesi”dir.

Dünya tıp literatürüne girmiş, Sivas’ın Kangal ilçesindeki efsanevi bir doğal tedavi merkezidir! 37 derecelik sıcak selenyumlu suyun içinde yaşayan ve başta sedef hastalığı (psoriasis) olmak üzere birçok cilt hastalığını ölü derileri yiyerek iyileştiren “Doktor Balıklar”ın (Garra Rufa) anavatanıdır. Burası klasik bir müze değil, bütünüyle yaşayan bir “Doğal Termal Tıp ve Şifa Laboratuvarı”dır.

1347 yılında Eretna Beyliği kurucusu Alaeddin Eretna tarafından oğlu Şeyh Hasan Bey için yaptırılan ve Sivas silüetine damga vuran çok sıra dışı bir anıt mezardır! Kare planlı kesme taş kaide üzerine silindir şeklinde kısa ve kalın (güdük) bir tuğla minare görünümünde inşa edildiği için halk arasında “Güdük Minare” adını alan bu yapı; tuğla işçiliği ve firuze çinileriyle “Orta Çağ Geçiş Dönemi Müzesi” niteliğindedir.

1908 yılında Sivaslı Ziya Bey tarafından kurulan ve kentin entelektüel belleğini asırlardır koruyan efsanevi bir sivil bilgi hazinesidir! Klasik bir konak/kütüphane binasında yer alan bu merkezde; Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait paha biçilemez el yazması Kuran-ı Kerimler, fermanlar, tıp/astronomi kitapları ve hat sanatının zirve örnekleri sergilenen ağırbaşlı bir “Bilim, Kültür ve İrfan Müzesi”dir.

Sivas’ın Hafik ilçesinde yer alan, sadece bir doğa harikası göl değil; Türkiye’de örneğine çok az rastlanan (İsviçre’deki palafit yerleşimlere benzeyen) efsanevi bir “Göl Üstü (Ahşap Kazıklı) Antik Yerleşim” arkeoloji alanıdır! Pılır Höyük adıyla bilinen ve Kalkolitik/Tunç Çağı’na tarihlenen bu göl içi kalıntılar, antik çağ insanlarının suya direnen mimarisini sergileyen “Antik Su ve Doğa Müzesi”dir.

Divriği Ulu Camii’nin o taş şaheserine ev sahipliği yapan bu ilçe, aynı zamanda 19. yüzyıldan kalma devasa Osmanlı sivil mimari konaklarıyla da efsanevidir! Başta aslına uygun restore edilen ve müze-kafe olarak hizmet veren Ayan Ağa Konağı olmak üzere; ahşap cumbaları, devasa taş alt katları ve haremlik-selamlık planlarıyla bu konaklar, kentin o zengin ve ağırbaşlı “Sivil Yaşam Müzesi”ni oluşturur.

Gemerek ilçesinin Sızır kasabasına bağlı, çam ormanlarının ve sarp kayalıkların arasından bir gelin duvağı gibi süzülerek dökülen efsanevi bir tabiat anıtıdır! İkinci derece doğal sit alanı ilan edilen ve Göksu Çayı üzerinde yer alan bu şelale; etrafındaki ahşap merdivenli yürüyüş yolları ve kükreyen sularıyla bozkırın ortasındaki bütünüyle serin bir “Açık Hava Doğa Müzesi”dir.

Divriği Ulu Camii’ne tepeden bakan sarp kayalıkların üzerine 9. yüzyılda (Bizans dönemi) temelleri atılan ve Mengücekoğulları döneminde en ihtişamlı haline kavuşan efsanevi garnizondur! Kalenin o devasa surlarının yanı sıra, yamaçta yer alan ve Selçuklu kümbet mimarisinin en asil örneklerinden olan Sitte Melik (1196) ve Kamerüddin (1196) Kümbetleri; bölgenin bütünüyle bir “Dağ Arkeolojisi ve Anıt Mezar Müzesi”dir.

Sivas’ı kuşbakışı izleyen en yüksek tepelerden birinde yer alan, kentin efsanevi manevi muhafızı ve Emevi orduları komutanı Abdulvahabi Gazi’ye ait anıt mezardır! Asırlardır Sivaslıların en önemli inanç turizmi ve dua merkezi olan bu tepe; aynı zamanda kentin şehitliğine, Osmanlı mezar taşlarına ve Sivas’ın o ağırbaşlı silüetini izleyebileceğiniz bütünüyle bir “İnanç ve Kentsel Seyir Müzesi”ne ev sahipliği yapar.

1564 yılında Vezir Koca Hasan Paşa tarafından yaptırılan ve Sivas’taki Selçuklu medreselerinin gövde gösterisi yaptığı meydana tam karşıdan bakan Osmanlı zarafetidir! Kesme taştan inşa edilmiş dikdörtgen planlı bu cami ve hemen yanı başındaki efsanevi tarihi Meydan Hamamı; kentin o meydan kültürünü, Osmanlı esnaf yaşantısını ve yıkanma kültürünü günümüze taşıyan “Sivil Yaşam Müzesi” kompleksidir.

Zara ilçesi sınırlarında, Sivas’ın en büyük ve en efsanevi karstik göllerinden biridir! Turnalar, leylekler ve yaban ördeklerinin evi olan bu sazlıklı gölün hemen yamacındaki sarp kayalıklarda; erken Hristiyanlık dönemine (Roma) ait, kayalara oyulmuş onlarca mağara hücresi (inziva odaları) yer alır. Bu alan, göl manzarasıyla yeraltı sığınaklarının birleştiği bütünüyle bir “Ekoloji ve Kaya Arkeolojisi Müzesi”dir.

Sivas’ın kuzeybatısında, Yıldız Irmağı (Kızılırmak’ın bir kolu) üzerinde 13. yüzyılda Anadolu Selçukluları tarafından (büyük bir ihtimalle Eğri Köprü ile çağdaş olarak) inşa edilmiş efsanevi bir sivil mühendislik anıtıdır! Tamamı kesme taştan 13 devasa kemerli gözü olan, 70 metre uzunluğundaki bu zarif ve sarsılmaz köprü; İpek Yolu’nun Tokat/Amasya güzergahını Sivas’a bağlayan bütünüyle bir “Ulaşım ve Lojistik Müzesi”dir.