Mardin Müzeler Rehberi: Yaşayan Müze ve Saklı Konaklar (Tüm Kent, Arkeoloji, Manastır ve Açık Hava Müzeleri Rehberi)

1895 yılında Antakya Süryani Katolik Patriği tarafından inşa ettirilen, Mardin sivil mimarisinin en zarif ve görkemli kesme taş binalarından birinde hizmet veren kentin ana hafıza merkezidir. Asur, Urartu, Roma, Artuklu ve Osmanlı dönemlerine ait paha biçilemez buluntuların, mozaiklerin ve antik tabletlerin sergilendiği bu müze; kemerli revakları ve taş işçiliğiyle hem bir arkeoloji laboratuvarı hem de mimari bir şaheserdir.

1889 yılında II. Abdülhamid döneminde Süvari Kışlası olarak inşa edilen, daha sonra vergi dairesi olarak kullanılan devasa “U” planlı tarihi taş binadır. Günümüzde harika bir restorasyonla kent müzesine dönüştürülen bu yapı; Mardin’in telkari (gümüş işleme), taş ustalığı, dokumacılık gibi köklü esnaf kültürünü balmumu heykellerle anlatan ve alt katında devasa sanat sergilerine ev sahipliği yapan yaşayan bir sivil bellektir.

M.S. 5. yüzyılda inşa edilen, Süryani Kadim Cemaati’nin yüzyıllarca patriklik merkezi olarak kullandığı ve ismini etrafında yetişen safran (zafaran) çiçeklerinden alan efsanevi inanç kompleksidir! Dünyanın ayakta kalan en eski manastırlarından biri olan bu yapının en sarsıcı yanı; manastırın zemin katında yer alan ve taşlarının arasına hiç harç konulmadan, kemer (kilit taşı) mantığıyla inşa edilmiş 4000 yıllık devasa pagan “Güneş Tapınağı”dır.

Artuklular döneminde yapımına başlanan, ancak Akkoyunlu Sultanı Kasım İbn Cihangir döneminde (15. yüzyıl sonu) tamamlanan, Mardin’in en büyük ve en görkemli eğitim anıtıdır! İki katlı, tek açık avlulu ve kesme taştan inşa edilmiş bu medresenin en efsanevi yanı; avlusunda yer alan ve suyun kaynağından çıkıp ince bir kanaldan havuza dökülerek “İnsanın doğumdan ölüme kadar olan yaşam evrelerini” (doğum, gençlik, yaşlılık, mahşer) simgelediği o tasavvufi su sistemidir.

1385 yılında Artuklu Sultanı Melik Necmeddin İsa tarafından yaptırılan, Mardin Kalesi’nin hemen eteklerinde, şehre bir kartal gibi tepeden bakan efsanevi bir şaheserdir! İki devasa dilimli (kavun) kubbesi ve anıtsal taç kapısıyla Mardin silüetinin en ikonik yapılarından biri olan bu medrese; rasathane (astronomi) olarak da kullanılmış olup, kentin taş oymacılığındaki ulu kimliğini gözler önüne serer.

12. yüzyılda (1176) Artuklu hükümdarı Kutbeddin İlgazi zamanında inşa edilen, şehrin en eski ve en büyük inanç anıtıdır! Mardin’in sembolü haline gelen o dilimli kubbesi ve asırlar boyunca taş ustalarının nakış gibi işlediği Kufi/Sülüs yazılı o efsanevi tek minaresiyle bu cami; Anadolu’daki en eski Selçuklu/Artuklu ulu cami geleneğinin ve taş mühendisliğinin bütünüyle kalbidir.

Mardin merkeze 30 km uzaklıkta, dünya arkeolojisini sarsan ve “Doğu’nun Efes’i” olarak anılan efsanevi bir Roma sınır (garnizon) metropolüdür! Sasanilere karşı M.S. 505 yılında Doğu Roma İmparatoru Anastasius tarafından kurulan bu devasa kentte; dağların içine oyulmuş devasa su sarnıçları (Zindan olarak bilinir), agora kalıntıları ve binlerce iskeletin kemiklerinin aynı anda sergilendiği o ürkütücü “Galeri Mezar” (Nekropol) alanı bulunur.

569 yılında inşa edilen ve adını 3. yüzyılda Hristiyanlık inancı uğruna şehit edilen kırk Hristiyan askerden (Kırk Şehitler) alan, Mardin’in en aktif ve ulu kiliselerinden biridir. Zarif taş çan kulesi, avlusundaki o ince taş işçiliği, orijinal ceviz ahşap kapıları ve köklü Süryani cemaatinin ruhunu yansıtan atmosferiyle, kentin o çok kültürlü inanç mozaiğinin en güzel açık hava/kapalı müzelerinden biridir.

Şehrin tam tepesinde, Mezopotamya ovasına 1000 metre yükseklikten bir kartal gibi bakan efsanevi savunma anıtıdır! Timur’un bile kuşatıp alamadığı “Alınamaz Kale” olarak bilinen bu sarp garnizon, günümüzde NATO radarı/askeri alan olarak kullanıldığı için genellikle ziyarete kapalıdır. Ancak şehrin neresinde olursanız olun tepenizde hissedeceğiniz o devasa kütlesiyle, Mardin’in sarsılmaz gücünün ve efsanelerinin görsel bir müzesidir.

1177 yılında Artuklu Sultanı Necmeddin Alpi’nin eşi Sitti Radviye tarafından yaptırılan, iki eyvanlı ve avlulu, erken dönem efsanevi bir eğitim anıtıdır. Mihrabının taş işçiliği ve Mısır’dan getirildiğine inanılan, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’e ait “Kademi Şerif”in (Ayak izi) bu medresede bulunması nedeniyle şehirdeki inanç turizminin ve taş işçiliğinin çok nadide bir müzesidir.

13. yüzyılın başlarında Artuklu Sultanı Melik Nasreddin Artuk Aslan tarafından yaptırılan, Birinci Cadde üzerinde (Eski PTT Binası’nın tam karşısında) yer alan efsanevi bir mabettir! Orijinal yapısına 1916 yılında eklenen o sarmal motifli, dantel gibi işlenmiş ikiz şerefeli efsanevi minaresiyle; şehrin en çok fotoğraflanan, en narin ve estetik dini/mimari müzelerinden biridir.

Mardin sivil mimarisinin ve asırlardır kesintisiz süren ticaretinin kalbinin attığı yer! 17. yüzyılda inşa edilen, sokağın iki yanındaki dükkanların önünde kesme taştan revakların (kemerli yolların) bulunduğu Revaklı Çarşı ile hemen yanındaki Tellallar Çarşısı; günümüzde telkari ustalarının, baharatçıların, bakırcıların çekiç salladığı bütünüyle bir “Yaşayan Etnografya ve Ticaret Müzesi”dir.

Mardin merkeze yaklaşık 1.5 saat mesafedeki Midyat ilçesinin o dillere destan taş mimarisinin en şöhretli anıtıdır! Birçok efsanevi Türk dizisine (Sıla, Hercai) ev sahipliği yapmış olan bu üç katlı devasa konak; telkari gibi ince ince işlenmiş dış cephesi, geniş terasları ve Midyat sokaklarına hakim manzarasıyla “Kentsel Sivil Taş Oymacılığı”nın zirvesini sergileyen bir müzedir.

Midyat merkeze 23 km uzaklıkta, 397 yılında (M.S. 4. yüzyıl) kurulan ve Süryani Kadim cemaatinin dünyadaki en eski ve ayakta kalan en büyük manastırıdır! 1600 yılı aşkın süredir ibadetin kesintisiz devam ettiği bu efsanevi kompleks; devasa Meryem Ana Kilisesi, Theodora Kubbesi, Azizlerin ebedi istirahatgahları (Mezar Odası) ve muazzam kesme taş işçiliğiyle dünyanın en sarsıcı inanç ve tarih anıtlarından biridir.

1903 yılında Süryani bir tüccar (Kuryakos) tarafından ticaret merkezi (kervansaray) ve konaklama alanı olarak yaptırılan, Midyat’ın sivil ticari tarihinin efsanevi bir kanıtıdır! Kesme taş duvarları, at/deve bağlama yerleri (ahırları) ve iç avlusuyla bütünüyle bir “Geç Osmanlı Kervansarayı” olan bu han; günümüzde restore edilip harika bir kafeye/restorana dönüştürülerek yaşayan bir mola müzesi haline gelmiştir.

Nusaybin ilçesinde, Suriye ovasına hakim Bagok Dağı’nın sarp yamaçlarına 4. yüzyılda (M.S. 363) bir kartal yuvası gibi inşa edilmiş efsanevi bir Süryani Kadim manastırıdır! Trabzon’daki Sümela Manastırı’na olan inanılmaz mimari benzerliği ve uçurumun kenarındaki ürkütücü ama büyüleyici konumuyla burası; Mezopotamya’daki ilk Hristiyan çilehanelerinden birini sergileyen bütünüyle vahşi bir “İnanç ve Doğa Anıtı”dır.

1890 yılında ünlü Ermeni mimar Serkis Lole tarafından Şahtana ailesi için konak olarak inşa edilen, Mardin sivil mimarisinin zirvesidir! Şehidiye Camii’nin tam karşısında yer alan, devasa “U” şeklindeki merdivenleri, dantel gibi işlenmiş dış cephesi ve geniş teraslarıyla bu efsanevi konak; günümüzde Mardin Olgunlaşma Enstitüsü olarak yöresel kıyafetlerin ve sanatın sergilendiği bir “Kentsel Mimari Müzesi” olarak hizmet vermektedir.

Nusaybin ilçesinin tam merkezinde, M.S. 313 yılında Aziz Yakup tarafından inşa edilen ve dünyanın ilk eğitim üniversitelerinden biri (Nusaybin Akademisi / Felsefe Okulu) olarak kabul edilen şaheserdir! Felsefe, mantık, tıp ve edebiyat eğitimlerinin verildiği, antik Roma ve Süryani mimarisinin harmanlandığı bu taş bina; zengin kabartmaları ve yeraltı mezar odasıyla insanlık tarihinin aydınlanma müzelerinden biridir.

Mor Yakup Kilisesi ile duvar duvara, aynı avluyu (Kültür ve İnanç Parkı) paylaşan efsanevi bir İslam anıtıdır! Hz. Muhammed’in 13. kuşaktan torunu Zeynel Abidin’in türbesini barındıran, 12. yüzyılda inşa edilen bu külliye; çinili minaresi, kesme taş mimarisi ve hemen yanı başındaki kilise ile yüzyıllardır süren o muazzam dinler arası saygıyı belgeleyen devasa bir “Yaşayan Hoşgörü Müzesi”dir. (İkisi birlikte UNESCO Geçici Listesi’ndedir).

Midyat’ın Anıtlı (Hah) köyünde yer alan, Süryani Kadim Ortodoks inancının mimari şaheseridir! Efsaneye göre İsa peygamberin doğumu müjdeleyen yıldızı takip eden Mecusiler (Üç Müneccim Kral) tarafından M.S. 1. yüzyılda temeli atılan bu kilise; kare taban üzerine oturtulmuş sekizgen devasa tamburlu kubbesi ve taş üzerine adeta bir dantel gibi işlenmiş dış/iç cephe motifleriyle, Tur Abdin bölgesinin en estetik “Mimari İncisi”dir.

Mardin’in gizli kalmış arka bahçesi; minyatür bir Mardin kopyası olan efsanevi Savur ilçesidir! Tepedeki Savur Kalesi’nin eteklerine salkım saçak dizilmiş o muazzam tarihi konakları (Hacı Abdullah Bey Konağı gibi), daracık taş sokakları ve Kavak ağaçlarıyla bezeli yemyeşil vadisiyle burası; turist akınından uzakta, sessiz ve otantik bir “Kentsel Sit Alanı ve Yaşayan Mimari Müze”dir.

Savur ilçesine bağlı, Süryani, Ermeni ve Müslümanların bir arada yaşadığı ancak göçler nedeniyle büyük oranda terk edilmiş, zamanın durduğu efsanevi bir taş köydür. Köyün en çarpıcı özelliği; aynı köy içinde Katolik, Ortodoks ve Protestan olmak üzere üç farklı mezhebe ait kilisenin bulunmasıdır. Yıkık dökük taş evleri ve sessiz vadisiyle tam bir “Terk Edilmiş Tarih ve Hüzün Müzesi”dir.

Avrupa’ya göç etmiş Süryanilerin 2000’li yılların başında memleketlerine dönerek, geleneksel Midyat taş mimarisini modern lüks villalarla birleştirip baştan inşa ettikleri efsanevi bir köydür! Şahane taş oymacılığına sahip modern konakları, tertemiz sokakları ve özellikle köye ün katan o meşhur “Kafro Pizzacısı” ile bu köy; göçün geriye dönüşünü ve kültürel bağlılığı simgeleyen modern bir mimari müzedir.

Kızıltepe ilçesinde, dümdüz ve sarı Mezopotamya ovasının ortasında aniden karşınıza çıkan, suyuyla ve yeşiliyle insanı şoke eden devasa bir tabiat anıtıdır! 12 köyü içine alan bu vadideki buz gibi sular, irili ufaklı şelaleler ve tarihi su değirmenleri; kavurucu Mardin sıcağından kaçmak isteyenler için bütünüyle bir “Açık Hava Doğa ve Serinlik Müzesi”dir.

1371 yılında Artuklu Sultanı Melik Salih ve Melik Muzaffer döneminde Abdüllatif bin Abdullah tarafından yaptırılan, Mardin merkezdeki en estetik dini yapılardan biridir. Minberindeki ahşap işçiliği çok değerli olsa da asıl şöhretini; Geç Artuklu döneminin taş yontma sanatının zirvesi sayılan, geometrik ve bitkisel motiflerle bir nakış gibi işlenmiş o efsanevi ve devasa “Taç Kapıları”na (Giriş kapılarına) borçlu olan bir taş müzesidir.

1122 yılında Artuklu hükümdarı İlgazi’nin kardeşi Emineddin tarafından Mardin’de yaptırılan kentin ilk ve en köklü sağlık ve eğitim kompleksidir! İçerisinde cami, medrese, hamam ve özellikle bir “Bimaristan” (Hastane/Şifahane) barındıran bu yapı; Anadolu’daki en eski tıp merkezlerinden birini temsil eden ve Artuklu’nun şehre kattığı o bilimsel vizyonu yaşatan muazzam bir sivil/dini tarih müzesidir.

Nusaybin ilçesinde, Artuklu döneminde kralların ve emirlerin sayfiye (yazlık dinlenme) mekanı olarak inşa ettirdikleri efsanevi bir sivil mimari kalıntısıdır. Çağ-Çağ deresinin serin sularının kenarına kurulan, bahçeleri ve sivil mimarisiyle dönemin saray yaşantısını yansıtan bu köşk (günümüze sadece bir kısmı ulaşabilmiştir); Nusaybin’in o dönemki zengin su kültürünü anlatan harika bir piknik ve ören alanıdır.

Nusaybin’in kuzeyinde, Bagok Dağları’nın vadilerine yayılmış ve tarihi Süryani/Bizans dönemlerine uzanan efsanevi bir antik yerleşim alanıdır! Marin (Eskihisar) köyünün etrafına yayılmış olan kaleler, saray kalıntıları ve özellikle kayalara oyulmuş çok sayıda antik kaya mezarı ile burası; Dara Antik Kenti’nin gölgesinde kalmış ama keşfedilmeyi bekleyen vahşi bir “Dağ Arkeolojisi Müzesi”dir.

Midyat’ın o efsanevi sivil ve kültürel dokusunu korumak için, tarihi devasa bir Midyat konağının (Katori taşından inşa edilmiş) ve onun altındaki antik mağaraların müzeye dönüştürülmesiyle kurulmuş çok özel bir bellek merkezidir. Üst katlarda Midyat halkının (Süryani, Ezidi, Kürt, Arap) yöresel eşyaları ve günlük yaşamı sergilenirken, altındaki serin mağara dehlizleri kentin o yeraltı sırlarını sunan harika bir kompleks oluşturur.

Mardin merkezinde yer alan, 15. yüzyıla (veya daha eskiye) tarihlenen ancak yapım tarihi kesin olarak bilinmeyen, ismini ise içinde yatan ve Hz. Muhammed’in posta elçisi olduğu rivayet edilen Şeyh Çabuk’tan alan çok gizemli bir anıttır. Mardin’deki diğer camilerden farklı olarak altıgen bir minare kaidesine sahip olması ve taşıdığı o tarihi/rabbani hikayesiyle Eski Mardin’in ara sokaklarında keşfedilmeyi bekleyen eşsiz bir inanç müzesidir.