Bitlis Tarihi Yerler Rehberi: Ahlat Selçuklu Mezarlığı ve Beş Minare

Bu yazımız içerisinde Bitlis Tarihi Yerler üzerine konuşacağız. Bitlis, doğası gereği adeta devasa bir kanyonun (Deresi’nin) içine hapsolmuş, geçit vermeyen dağlarla çevrili bir kaledir. Ancak bu sarp coğrafyanın sadece birkaç kilometre ötesine, Van Gölü’nün o tatlı esintili kıyılarına (Ahlat ve Adilcevaz’a) çıktığınızda, kendinizi yeryüzünün en büyük açık hava müzelerinden birinde bulursunuz.

Tarih boyunca İpek Yolu tüccarları o korkunç kış tipisinden kurtulmak için buradaki devasa hanlara sığınmış, Selçuklu sultanları ve sanatkarları “Kubbet-ül İslam” dedikleri Ahlat’a gelip taşı adeta bir hamur gibi yoğurmuştur. YeGez olarak hazırladığımız bu destansı rehberde, sizi sadece türküleri mırıldanmaya değil; boyu 4 metreyi bulan ejderha motifli mezar taşlarına dokunmaya, kuyu ateşinde pişen asırlık lezzetleri tatmaya ve Urartuların göl kenarındaki o devasa garnizonlarını keşfetmeye davet ediyoruz.

1. Bölüm: Kubbet-ül İslam ve Taşın Destanı (Ahlat)

Kubbet-ül İslam ve Taşın Destanı (Ahlat)

Bitlis fethimize, dünya tarihindeki en büyük Türk-İslam açık hava müzesinden, Van Gölü’nün hemen kıyısındaki o efsanevi ovadan, Ahlat’tan başlıyoruz.

Mardin’de Nerede Kalınır? Eski Mardin (Taş Konaklar) ve Yeni Şehir İçin Kapsamlı Rehber

×

1. Taşa Yazılan Sonsuzluk: Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı

Göktürk (Orhun) Kitabeleri’nden sonra Türk tarihinin en büyük, en anıtsal taş hafızasındayız. Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı, sıradan bir kabristan değil, tam 210 dönümlük bir alana yayılmış, 8 binden fazla devasa taşın bir araya geldiği dünyanın en büyük Türk-İslam mezarlığıdır.

• Ejderhalar ve Şahideler: Buradaki mezar taşlarının (şahidelerin) boyları 3.5 – 4 metreyi bulur. Kırmızımsı ve gri Ahlat taşından (tüf) yapılan bu devasa kütlelerin üzeri, sıradan yazılarla değil; ejderha başları, aslan figürleri, hayat ağacı motifleri, kandiller ve muazzam geometrik geçmelerle bir dantel gibi işlenmiştir. Mezarlığın o uçsuz bucaksız sessizliği içinde, Van Gölü’nün mavisini arkanıza alıp bu asırlık anıtların arasında yürürken, 12. ve 14. yüzyıl taş ustalarının o akıl almaz zarafetine ve Orta Asya’dan Anadolu’ya taşınan o şamanik/İslami kültürel harmana hayret edersiniz.

• Konum: Ahlat ilçe merkezi, İki Kubbe Mahallesi.

• Giriş Ücreti: UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde olan, etrafı çevrili devasa bir açık hava müzesidir. Müzekart geçerlidir/Ücretsizdir.

2. Sütunların Üzerindeki Efsane: Emir Bayındır Kümbeti ve Mescidi

Ahlat Meydan Mezarlığı’nın hemen yanı başında, Anadolu’daki yüzlerce Selçuklu/Akkoyunlu kümbeti arasından tasarımıyla süzülerek ayrılan, kelimenin tam anlamıyla eşsiz bir şaheser yükselir. 1481 yılında Akkoyunlu Hükümdarı Rüstem Bey’in oğlu Emir Bayındır için yaptırılmıştır.

• Farklı Mimarisi: Bu kümbeti dünya çapında meşhur yapan şey, silindirik gövdesinin arka yarısının tamamen kapalı duvar, ön yarısının ise kısa, zarif ve işlemeli sütunlardan (revaklardan) oluşmasıdır! Uzaktan bakıldığında adeta taştan yapılmış devasa bir tacı veya antik bir Yunan tapınağının İslami versiyonunu andırır. Taş işçiliğindeki o kusursuz denge, Ahlat ustalarının zirve noktasıdır.

3. Ahlat’ın Ağırbaşlı Muhafızları: Ulu Kümbet ve Çifte Kümbetler

Ahlat silüetini oluşturan düzinelerce devasa taş çadırdan ikisi öne çıkar:

• Ulu Kümbet: Ahlat’ın en büyük kümbetidir. Devasa konik çatısı ve silindirik gövdesindeki nişlerle o uçsuz bucaksız ovaya bir hükümdar gibi tepeden bakar.

• Çifte Kümbetler: Yan yana inşa edilmiş (Boğatay Aka ve Hasan Padişah kümbetleri), üzerlerindeki bitkisel rölyefler ve o efsanevi kırmızı taş dokusuyla, gün batımında fotoğrafçıların en çok aşık olduğu ikilidir. (Tamamı Ahlat merkezi ve çevresindedir, gezmek ücretsizdir).

4. Neolitik Çağın Sessizliği: Harabeşehir (Ahlat Mağara Evleri)

Sadece Selçuklu’nun değil, binlerce yıl öncesinin izlerini sürmek için Ahlat’ın vadilerine (Meydan Mezarlığı’nın arka kısımlarına) iniyoruz.

• Mağara Yaşamı: Volkanik tüf kayalıkların içine oyulmuş, birbirine bağlı yüzlerce mağara evinden oluşan devasa bir antik yaşam alanıdır. Neolitik çağdan kalma bu mağaralar, daha sonra Budist rahipler, erken Hristiyanlar ve hatta İslam dervişleri tarafından inziva merkezi olarak kullanılmıştır. Şelalelerin ve derelerin aktığı o ıssız vadide, ana kayaya oyulmuş pencerelerden dışarıya bakarken binlerce yıllık bir yalnızlığı solursunuz.

5. Van Gölü’nün Kıyısındaki Mühür: İskender Paşa Camii

Ahlat Sahil Kalesi’nin (Eski Ahlat) içinde, gölün o tatlı dalgalarına sadece birkaç metre mesafede yer alan bu cami, 1584 yılında Osmanlı Veziri İskender Paşa tarafından, Mimar Sinan’ın kalfalarına (veya kendi ekolüne) yaptırılmıştır. Kırmızımsı ve gri kesme taşın muazzam uyumu, tek ve ağırbaşlı kubbesi, klasik Osmanlı mimarisinin Van Gölü kıyısına vurulmuş o en asil mührüdür. Caminin avlusunda durduğunuzda, gölün o devasa su kütlesiyle Mimar Sinan zarafetinin nasıl omuz omuza verdiğini görürsünüz.

• Konum: Ahlat ilçe merkezi, Eski Ahlat (Kayı) Mahallesi, Sahil Kalesi içi.

• Giriş Ücreti: İbadete açık aktif bir camidir, ücretsizdir.

2. Bölüm: Vadinin İçindeki Şato ve Beş Minare (Bitlis Merkez)

Vadinin İçindeki Şato ve Beş Minare (Bitlis Merkez)

Ahlat’ın o düz ve engin göl kıyısından çıkıp, Bitlis Deresi’nin aktığı o sarp, dar ve geçit vermez V şeklindeki devasa kanyonun içine (şehir merkezine) giriyoruz.

6. İskender’in Komutanının Mührü: Bitlis Kalesi

Şehrin tam kalbinde, iki derenin (Kösür ve Rabat) birleştiği noktada, etrafı tamamen uçurum olan sarp ve sivriltilmiş bir kayalığın üzerine adeta bir taç gibi oturtulmuş bu devasa garnizon, Doğu’nun en efsanevi kalelerinden biridir.

• Hikayesi: M.Ö. 330 yılında Büyük İskender’in emriyle komutanı Bedlis (şehre adını veren komutan) tarafından yaptırılmıştır. Kale öylesine dik bir kayalığın üzerindedir ki, asırlar boyunca aşılmaz, fethedilemez olarak ün salmıştır. Surların büyük bir kısmı zamanla ve kuşatmalarla yıkılmış olsa da, o devasa taş blokların arasından aşağıya, vadinin içine sıkışmış tarihi Bitlis evlerine bakmak insanın başını döndürür. (Şehrin tam ortasında olduğu için her yerden görülür, restorasyon dönemleri haricinde tırmanmak/gezmek ücretsizdir).

7. Selçuklu’nun Ağırbaşlı Eğitimi: İhlasiye Medresesi

Bitlis merkezde, Gökmeydan mevkiinde yer alan bu yapı, 1216 yılında Selçuklular tarafından inşa edilmiş, 1589’da ise bölgenin hakimi Şerefhanlar tarafından muazzam bir şekilde restore edilmiştir. Klasik Selçuklu mimarisinin o eyvanlı, revaklı (sütunlu) ve kesme taştan oluşan ağırbaşlı yapısını kusursuzca yansıtır. Avlusundaki o sessizlik, asırlar önce burada felsefe ve astronomi tartışan alimlerin fısıltılarını günümüze taşır.

8. Türkülere Kazınan Efsane: Şerefiye Camii ve Külliyesi (Beş Minare)

“Bitlis’te Beş Minare, beri gel oğlan beri gel…” meşhur türküsünü bilmeyen yoktur. İşte o türküye konu olan (aslında Bitlis vadisindeki 5 farklı tarihi caminin minaresi kastedilir) minarelerden en estetik ve en görkemli olanı, bu külliyenin minaresidir.

• Mimarisi: 1529 yılında IV. Şerefhan tarafından yaptırılan külliye (Cami, medrese, imaret ve türbeden oluşur), kırmızımsı kesme taştan inşa edilmiştir. Caminin o zarif minaresi, vadinin o sarp silüeti içinde bir ok gibi gökyüzüne fırlar. İç mekanındaki taş oymacılığı ve sadelik, Osmanlı ile yerel Doğu mimarisinin o muazzam sentezidir. (Giriş ücretsizdir).

9. Sarp Yamaçların Sivil Şaheserleri: Tarihi Bitlis Evleri ve Dar Sokaklar

Bitlis sokaklarında dolaşırken evlerin birbirinin üzerine adeta yığılmış gibi, çok dik yamaçlara yapıldığını görürsünüz. Tıpkı Mardin gibi, burada da evler (volkanik kesme taştan yapılır) birbirinin güneşini ve manzarasını kesinlikle kesmeyecek şekilde teraslanarak inşa edilmiştir. Kışın metreyi bulan kardan ve dondurucu soğuktan korunmak için pencereleri küçük, duvarları kalındır. Daracık sokaklarda (Gümüşkanat veya Zeydan mahallelerinde) o taş konakların arasında kaybolmak, Bitlis’in asıl ruhunu yakalamaktır.

3. Bölüm: Kervanların Yolu, Urartu’nun Sırrı ve Ateşin Krateri (Tatvan & Adilcevaz)

Kervanların Yolu, Urartu’nun Sırrı ve Ateşin Krateri (Tatvan & Adilcevaz)

Bitlis vadisinin o dar boğazından çıkıp, İpek Yolu’nun en ölümcül geçitlerinden birine ve Van Gölü’nün kuzeyindeki asırlık Urartu sırlarına, cevizin başkentine uzanıyoruz.

10. Ölümcül Tipinin Kurtarıcısı: El Aman Hanı (Tatvan)

Bitlis ile Tatvan arasındaki o efsanevi “Rahva Ovası”, kışın koptuğu an aylarca bitmeyen, göz gözü görmeyen dondurucu ve ölümcül tipisiyle meşhurdur. İşte bu ovada, 16. yüzyılda Hüsrev Paşa tarafından yaptırılan El Aman Hanı, Anadolu’nun en büyük kervansaraylarından biridir.

• Hanın Sırrı: İsmi, kışın tipiye yakalanıp donmak üzere olan kervanların hanı gördüklerinde “El Aman!” (Aman Allahım, kurtulduk!) demesinden gelir. Devasa kemerli kapısından içeri adım attığınızda, o kalın taş duvarların (hamam, cami ve devasa konaklama odalarının) dışarıdaki o vahşi doğayı nasıl kestiğini, tüccarların ve atların bu serin/sıcak kubbeli tavanlar altında nasıl hayatta kaldığını iliklerinize kadar hissedersiniz. Günümüzde restore edilmiş harika bir kültür merkezidir. (Giriş ücretsizdir).

11. Urartu’nun Dev Blokları: Kef Kalesi (Adilcevaz)

Van Gölü’nün en güzel kıyılarından Adilcevaz’a geçtiğinizde, şehre tepeden bakan sarp bir kayalığın üzerinde Urartu Kralı II. Rusa (M.Ö. 7. yüzyıl) tarafından yaptırılan o devasa Kef Kalesi’ni görürsünüz.

• Kiklopik Duvarlar: Urartuların taşı peynir gibi oyduğu o efsanevi mühendisliğinin zirvesidir. Tonlarca ağırlığındaki bazalt bloklar (harçsız olarak) öylesine kusursuzca üst üste dizilmiştir ki, asırlarca süren devasa depremlere dayanmıştır. Kaleden çıkarılan ve üzerinde aslan, boğa motifleri ile çivi yazıları bulunan o devasa taş blokların bir kısmı bugün müzelerde sergilenir. Kalenin bulunduğu tepeden o sonsuz Van Gölü maviliğini izlemek antik bir krallığın gücünü hissetmektir. (Tırmanış gerektirir, ücretsizdir).

12. Dalgaların Dövdüğü Şato: Adilcevaz Sahil Kalesi ve Tuğrul Bey Camii

Kef Kalesi’nden göl kıyısına indiğinizde, Van Gölü’nün hırçın dalgalarının yüzyıllardır dövdüğü, surlarının büyük kısmı sular altında kalmış veya yıkılmış olan Adilcevaz Sahil Kalesi’ni görürsünüz (Selçuklu/Osmanlı dönemi). Kalenin hemen kenarında ise 16. yüzyıldan kalma, 9 kubbeli devasa yapısıyla bölgenin en büyük ibadethanelerinden Tuğrul Bey (Zalpaşa) Camii yer alır. Ceviz ağaçlarının gölgesiyle taş mimarinin birleştiği o efsanevi noktadır.

13. Sarp Kayaların Hristiyan Hafızası: Mucizeler Manastırı (Ardzvaper)

Adilcevaz’ın kuzeyindeki sarp dağlık bölgede (Aygır Gölü’ne giden yola yakın), sarp kayalıkların arasına adeta kamufle olmuş, tarihi bir Ermeni manastırı gizlidir. Yüzyıllar boyunca keşişlerin inzivaya çekildiği, definecilerin gazabına uğrasa da o zarif taş mimarisinin ve sarp doğanın içindeki efsanevi duruşunun hala büyülediği, keşfedilmeyi bekleyen hüzünlü bir tapınaktır.

14. İskender’in Cenneti: Nemrut Krater Gölü ve Tarihi Kışlaklar

Tatvan sınırları içinde yer alan ve sönmüş bir volkan olan Nemrut Dağı’nın zirvesindeki (2250 metre rakım) krater, dünyanın ikinci, Türkiye’nin en büyük krater gölüdür! Büyük İskender’in doğu seferi sırasında keşfedip hayran kaldığı (İskender’in Cenneti) bu devasa kazanın içinde; biri sıcak, diğeri soğuk iki büyük göl, buhar bacaları ve antik çağdan kalma (insanların kışın sığındığı) doğal kaya sığınakları/kışlaklar bulunur. Bu antik volkanın kalbine girmeden Bitlis destanı yarım kalır.

15. Suyun İçindeki Osmanlı Mührü: Ahlat Sahil Kalesi

Ahlat’a tekrar dönüyoruz! Selçuklu mezarlığının hemen aşağısında, gölün sıfır noktasında 1568 yılında Kanuni Sultan Süleyman (ve II. Selim) döneminde vezirleri tarafından yaptırılmış devasa bir kaledir. Dikdörtgen planlı, kesme taştan yapılan bu Osmanlı şatosunun surlarında yürüyüp İskender Paşa Camii’nin o zarif minaresiyle gölün yakamozlarını aynı karede fotoğraflamak, Doğu Anadolu gezinizin en efsanevi kapanışıdır.

4. YeGez Bitlis Ziyaretçi Rehberi: Kar Tünelleri ve Büryan Ateşi

YeGez Bitlis Ziyaretçi Rehberi

Bitlis, doğanın kurallarının insan yapımı eserlerden çok daha acımasız olduğu, “Sibirya” efsanelerinin konuşulduğu sarp bir coğrafyadır. Bu Kubbet-ül İslam’ı fethederken şu altın kuralları aklınıza kazıyın:

İklim Stratejisi: Ne Zaman Gidilir?

• Rahva Tipisi ve Kar Tünelleri: Bitlis merkezde ve Tatvan (Rahva) ovasında kış, Türkiye’nin hiçbir yerine benzemez. Bazen tek bir gecede 2 metre kar yağar! Geçmiş yıllarda kar kalınlığı öylesine artardı ki, insanların evden çıkabilmek için “Kar Tünelleri” kazdığı bir şehirdir burası. Kışın (Kasım-Nisan sonu) özel kış sporları donanımı olmadan dağlık alanlara (Nemrut Krateri’ne veya Kef Kalesi’ne) çıkmak kelimenin tam anlamıyla hayati bir risktir.

• YeGez Altın Ayları: O devasa Selçuklu taşlarının üzerindeki ejderha motiflerini güneşin altında inceleyebilmek, Van Gölü’nün o efsanevi mavisinde serinlemek ve üşümeden Nemrut’un kalbine girmek için en kusursuz zaman Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarıdır.

Gastronomi: Kuyu Ateşinin ve Cevizin Saltanatı

• Zirvenin Adı: Bitlis Büryanı (Hevrek): Sadece Bitlis’te yiyebileceğiniz (Siirtlilerle asırlardır rekabet içindedir), yapımı saatler süren efsanevi kuzu etidir! Gece yarısı yakılan devasa (2-3 metrelik) taş kuyuların içine, çengellerle bütün hecin (erkek keçi/kuzu) etleri sarkıtılır. Kuyunun ağzı çamurla tamamen sıvanır ve et, kendi buharında, ateş görmeden, kemiklerinden dökülene kadar saatlerce pişer. Sabahın erken saatlerinde fırından çıkarılan bu et, pide üzerinde servis edilir. (Sabah 06:00’da Büryan yemek bir Bitlis kuralıdır!).

• Avşor Çorbası Ritüeli: Yine sabahın çok erken saatlerinde içilen, büryan yapılan kuzu etinin suyu, tiftiklenmiş eti ve bol acı (pul biber/salça) ile hazırlanan, insanı uykusundan adeta bir tokat gibi uyandıran efsanevi, şifalı çorbadır.

• Bitlis Köftesi (İçli Köfte): İç Anadolu’dan farklı olarak, hamuru daha kalın ve dayanıklı, içi ise bol cevizli, kıymalı ve soğanlıdır. Haşlanarak pişirilir, mideyi asla yormaz.

• Adilcevaz Cevizi: Sadece Türkiye’nin değil, dünyanın en yağlı, en lezzetli ve kabuğu en ince cevizlerinden biridir. Adilcevaz’dan geçerken çuval dolusu ceviz ve o cevizle yapılan “Ceviz Reçeli”nden almadan dönmek, bu coğrafyaya ihanettir.

5. Kapanış: Beş Minareye ve Selçuklu’nun Taş Çadırlarına Veda

Bitlis; sadece kışın sert geçtiği bir dağ sığınağı değil, Türk-İslam tarihinin taşa en görkemli, en devasa imzalarını attığı, Van Gölü’nün o efsanevi sularıyla omuz omuza vermiş yıkılmaz bir kaledir.

Ahlat Meydan Mezarlığı’nda o 4 metrelik şahidelerin arasında karınca gibi hissederken asırlar önceki taş ustalarının sabrına secde eder, Bitlis Kalesi’nin sarp uçurumunda İskender’in o fetih rüzgarını yüzünüzde hissedersiniz. El Aman Hanı’nda o ölümcül kışların tüccarlara yaşattığı dehşeti anlar, kuyu ateşinden yeni çıkmış Büryanı yerken bu dağlık coğrafyanın o cömert ve doyurucu misafirperverliğini yaşarsınız. Burası, taşın efsaneye, gölün ise okyanusa dönüştüğü yeryüzündeki tek sarsılmaz mühürdür.

YeGez olarak hazırladığımız bu 15 duraklık devasa Bitlis rehberinin; o sarp vadilerde ve Nemrut’un kraterinde size kusursuz bir yol arkadaşı olmasını diliyoruz. Cevizin o tatlı dokusu ve Selçuklu’nun ağırbaşlı ruhu hep sizinle, yollarınız hep açık olsun!