Artvin Tarihi Yerler Rehberi: Orta Çağ Kaleleri ve Gürcü Kiliseleri (Şavşat & Ardanuç)

Arhavi ilçesinden içerilere, Kamilet Vadisi’nin o el değmemiş doğasına doğru ilerlediğinizde, iki hırçın derenin (Kamilat ve Soğucak) birleştiği noktada yeryüzünün en zarif taş işçiliklerinden biriyle karşılaşırsınız: Çifte Köprüler.

Artvin şehir merkezine yaklaşırken, Çoruh Nehri’nin kenarında devasa ve dimdik yükselen sarp bir kayalığın üzerine kondurulmuş, adeta bir kartal yuvasını andıran Livane Kalesi’ni görürsünüz.

Artvin merkezden Erzurum’a doğru yola çıkıp Berta Vadisi’ne girdiğinizde, Hamamlı köyünün tepelerinde 10. yüzyıldan kalma çok özel bir dini yapı gizlidir.

Eğer kendinizi bir Indiana Jones filminde hissetmek ve balta girmemiş ormanların içinde unutulmuş devasa bir yapı bulmak isterseniz, rotanız kesinlikle Porta Manastırı olmalıdır.

Yusufeli’nden dağlara doğru, Oltu Çayı kıyısından kıvrılarak tırmandığınızda, İşhan köyünün tam ortasında tüm vadiye hakim devasa bir katedralle karşılaşırsınız.

Yusufeli’nin güneybatısına, Kaçkar Dağları’nın o ıssız ve vahşi eteklerine doğru ilerlediğinizde, çam ormanlarının arasına gizlenmiş, dünyadan tamamen kopuk devasa bir inziva merkezi fırlar karşınıza.

Yusufeli’nin en yüksek köylerinden birine, Altıparmak (Barhal) köyüne çıktığımızda, 10. yüzyıldan kalma kusursuz bir bazilika planlı kilise görürsünüz.

• Dönüşüm: Bu yapıyı YeGez okurları için efsane yapan şey, 1677 yılında camiye çevrilmiş olması ve o tarihten beri mimarisine, fresklerine (haç motiflerine bile) zerre kadar zarar verilmeden, köy halkı tarafından göz bebeği gibi korunarak günümüzde hala aktif bir cami olarak kullanılmasıdır. İçeri girdiğinizde, Hristiyan mimarisinin o devasa taş sütunları arasında Müslümanların saf tuttuğu asırlık bir hoşgörü atmosferini solursunuz.

Ardanuç ilçesine yaklaşırken, şehrin hemen yanı başında adeta kılıçla kesilmiş gibi duran sarp ve devasa bir kayalık yükselir. Bu kayalığın tam zirvesine oturtulmuş olan Gevhernik Kalesi, bölgenin en eski ve en korkutucu savunma hatlarından biridir.

• Hikayesi: Bagratlıların başkenti olan bu kale, 1551 yılında Osmanlı ordusu (Erzurum Beylerbeyi İskender Paşa) tarafından fethedilmiştir. İç kalenin girişinde, Kanuni Sultan Süleyman adına yazılmış çok nadide bir Osmanlı kitabesi yer alır. Kaleye çıkmak, o dik uçurumun kenarından vadiye bakmak ciddi bir yükseklik korkusu testidir!

Ardanuç ilçesinin Bulanık köyü sınırlarında, uzun yıllar definecilerin tahribatına uğramış ancak yakın zamanda harika bir şekilde restore edilerek ayağa kaldırılmış çok zarif bir Orta Çağ kilisesidir. Çam ağaçlarının arasında, sarı ve kahverengi taşların o eşsiz uyumuyla yükselen kubbesi, fotoğraf tutkunları için inanılmaz bir kompozisyon sunar. (Ulaşımı köy yolundan sağlanır, ücretsizdir).

Ardanuç’tan efsanevi Cehennem Deresi Kanyonu’na doğru giderken yolun hemen kenarında sarp bir kayanın üzerinde sivri bir kule görürsünüz. Burası Ferhatlı Kalesi’dir. Amasya’daki Ferhat ile Şirin efsanesinin bir benzeri Artvin’de de yaşatılır. Efsaneye göre Ferhat ve Şirin bu kalede buluşurdu. Kanyonun o ürkütücü derinliğine girmeden önce, kayalara meydan okuyan bu yalnız kuleyi fotoğraflamak şarttır.

Artvin’in “Sakin Şehir” (Cittaslow) unvanlı, İsviçre Alplerini andıran ilçesi Şavşat’a girdiğinizde, Şavşat Deresi ile Mansurat Deresi’nin tam birleştiği o stratejik noktada karanlık ve devasa surlarıyla Şavşat Kalesi yükselir. 9. yüzyılda inşa edilen bu kale, devasa kuleleri, su sarnıçları ve şarap mahzenleriyle Gürcü krallarının o bölgedeki mutlak hakimiyetinin sembolüdür. Son yıllarda yapılan restorasyon ve aydınlatmalarla gece silüeti efsanedir.

Şavşat’ın Cevizli (Tibet) köyünün tam ortasında, 11. yüzyılda inşa edilmiş devasa bir dini merkez yatar. Yüzlerce yıl sapasağlam ayakta kalan bu muazzam kilisenin o devasa kubbesi, 1889 yılında düşen korkunç bir yıldırımla yerle bir olmuştur. Bugün çatısı açık olsa da; duvarlarındaki o efsanevi Koç Başı kabartmaları, haç motifleri ve gökyüzüne uzanan devasa taş iskeletiyle insanı hipnotize eden bir harabedir.

Artvin’in Borçka ilçesinden, Türkiye’nin tek UNESCO Biyosfer Rezerv Alanı olan, kışın aylarca yolları kardan kapanan o efsanevi Macahel (Camili) havzasına iniyoruz.

• Ahşabın Ruhu: 19. yüzyılda (1855) tamamen ahşaptan, hiç çivi kullanılmadan (çantı tekniğiyle) yapılan Camili Merkez Camii’nin dışı sıradan bir köy evi gibi görünür. Ancak ahşap kapısından içeri adım attığınızda aklınız durur! Caminin ahşap tavanı, minberi ve kapıları kök boyalarıyla kırmızı, yeşil ve sarı renklere adeta bir halı deseni gibi oyularak ve boyanarak işlenmiştir. Doğanın ortasında, yeryüzünün en naif ve en renkli ahşap camilerinden biridir.

Macahel’deki renkli ahşaptan çıkıp Arhavi ilçesine, Ortacalar köyüne geçtiğinizde, 1757 yılında yapılmış bir başka ahşap efsanesiyle karşılaşırsınız. Dışarıdan taş ve ahşabın uyumuyla Karadeniz sivil mimarisini yansıtan bu caminin içindeki o ceviz ağacından yapılma el oyması minber ve vaaz kürsüsü, Karadenizli (Laz) ahşap ustalarının yüzyıllar önceki o ince zevkini günümüze taşır.

Ardanuç’un o sarp dağlık köylerinden Bulanık (Longothevi) Köyü’nün derinliklerinde, çam, meşe ve ceviz ağaçlarıyla tamamen kamufle olmuş, 10. yüzyıla ait bir şaheserdir. Dış cephesindeki bitkisel motifler, geometrik oymalar ve özellikle kırmızı/gri taş işçiliğiyle, definecilerin gazabına uğramasına rağmen ormanın içinde parlayan paha biçilemez bir zümrüt gibidir.