Şanlıurfa Tarihi Yerler Rehberi: Tarihin Sıfır Noktası (Göbeklitepe, Harran & Balıklıgöl)

Mısır Piramitlerinden 7.000 yıl, İngiltere’deki Stonehenge’den 6.000 yıl daha eski olan, M.Ö. 10.000’lere tarihlenen Göbeklitepe, dünya üzerindeki ilk ve en büyük inanç merkezidir.

Eğer Göbeklitepe’de yeterince şaşırdığınızı düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. 1997’de keşfedilen ancak kazılarına 2019’da başlanan Karahantepe, belki de Göbeklitepe’den daha eski ve çok daha kompleks bir yapıya sahiptir.

Göbeklitepe ve Karahantepe’den çıkan o paha biçilemez orijinal eserleri görmek için Balıklıgöl’ün hemen karşısındaki bu devasa komplekse gelmeniz gerekir. Burası, Türkiye’nin en büyük kapalı alana sahip müze kompleksidir.

Urfa denilince akla gelen ilk kare, asırlık çınar ağaçlarının ve zarif camilerin (Halil-ür Rahman Camii ve Rızvaniye Camii) gölgelendirdiği o upuzun, içi sazan balıklarıyla kaynayan efsanevi havuzdur: Balıklıgöl.

Balıklıgöl’de gezerken başınızı yukarı kaldırdığınızda, sarp kayalıkların üzerinden size bakan devasa bir kale ve o kalenin üzerinde yükselen, uzaktan bile net bir şekilde görülen iki adet devasa Korint başlıklı sütun görürsünüz.

Balıklıgöl platosunun içinde, Mevlid-i Halil Camii’nin avlusunda yer alan, Urfa’nın en büyük ziyaret ve hac noktalarından biridir.

Şehir merkezinin biraz daha güneyinde, sabrın dünyadaki sembolü olan Hz. Eyyüp’e adanmış çok özel bir çilehane vardır.

Şanlıurfa’nın 44 km güneyine, Suriye sınırına yaklaştığınızda, sizi adeta uzaylı bir medeniyetin kurduğu, yan yana dizilmiş devasa arı kovanlarını andıran yapılar karşılar. Bunlar, 3000 yıllık bir geçmişe sahip, dünyada sadece birkaç yerde bulunan (İtalya Alberobello ve Suriye Halep) Harran’ın Konik (Külah) Kubbeli Evleri‘dir.

Sarı ve kurak Harran ovasından çıkıp, Şanlıurfa’nın batısına, Fırat Nehri’nin o devasa, zümrüt yeşili sularına doğru iniyoruz. Birecik Barajı’nın suları altında kalan Eski Halfeti, Türkiye’nin “Sakin Şehir” (Cittaslow) unvanlı, hüzünlü ama bir o kadar da büyüleyici su kentidir.

Harran’dan daha da derinlere, Tek Tek Dağları’nın ıssızlığına girdiğinizde, antik çağın en karanlık ve gizemli inançlarından birine, Ay Tanrısı Sin’e (paganizme) tapınılan Soğmatar’a ulaşırsınız.

• Gizemi: M.S. 2. yüzyılda Süryaniler tarafından kurulan bu şehirde, Güneş, Ay, Satürn, Jüpiter, Mars, Venüs ve Merkür’e (Yedi gezegen) adanmış kayalara oyulmuş açık hava tapınakları bulunur. Kutsal Tepe’nin (Pognon Mağarası) kayalıklarına kazınmış Süryanice yazıtlar ve insan kabartmaları, gökyüzüne bakarak kaderini arayan antik çağ insanının en ürkütücü ve büyüleyici kanıtıdır. (Burası, Hz. Musa’nın Firavun’dan kaçarken Şuayb Peygamber ile buluştuğu ve asasını aldığı yer olarak da efsaneleşmiştir).

Soğmatar’ın hemen yakınında, yüzlerce kaya mezarı ve kesme taştan yapılmış Roma dönemi sivil mimari evleriyle devasa bir harabe şehir sizi bekler. Burası öylesine büyüktür ki, halk arasında “Güneydoğu’nun Efes’i” olarak anılır. Efsaneye göre Hz. Şuayb bu şehirde yaşamış ve mağaralardan birini ibadethane olarak kullanmıştır. Yeraltı dehlizleri ve uçsuz bucaksız harabeleriyle fotoğrafçılar için gerçek bir platodur.

Harran, Şuayb ve Han el-Ba’rur gibi antik şehirlerin o devasa taşları nereden geliyordu sanıyorsunuz? İşte cevabı: Bazda Mağaraları. Yüzlerce yıl boyunca insanların ana kayayı oya oya oluşturduğu, tavan yüksekliği 15 metreyi bulan bu devasa, labirent şeklindeki yeraltı taş ocaklarına girdiğinizde, taş ustalarının o çağlardaki akıl almaz emeğine şahit olursunuz.

Şuayb Antik Kenti yolu üzerinde, 1192 yılında Eyyübiler döneminde inşa edilmiş bu kervansaray, İpek Yolu tüccarlarının ıssız Harran Ovası’ndaki tek güvenli sığınağıydı. “Ba’rur” Arapçada keçi pisliği anlamına gelir; hanın içinin zamanla bu şekilde dolmasından dolayı bu adı aldığı söylenir. Kesme taştan yapılmış o devasa avlusunda dururken, kervanların çıngırak sesleri kulaklarınızda çınlar.

Şanlıurfa’da hayatın nabzının en güçlü attığı yer, 1562’de Kanuni Sultan Süleyman döneminde inşa edilen iki katlı, devasa avlulu Gümrük Hanı’dır.

Gümrük Hanı’ndan çıkıp Divanyolu Caddesi’ne doğru yürüdüğünüzde şehrin en büyük ve en eski camisi sizi karşılar.

Urfa sokaklarında dolaşırken göreceğiniz en zarif, dış cephesi adeta bir dantel gibi işlenmiş yapıdır. Osmanlı döneminde Ermeni cemaati tarafından “On İki Havari Kilisesi” olarak inşa edilmiştir. Dış cephesindeki taş oymalar rüzgargülünü andırdığı için halk arasında “Fırfırlı” olarak anılmış, 1956’da camiye dönüştürülürken de bu isim korunmuştur. Mihrabı ve iç mekan mimarisiyle eski bir kilisenin asaletini taşımaya devam eder.

Urfa’nın en büyük kilisesi olan “Vaftizci Yahya Kilisesi”, 19. yüzyılın başlarında Piskopos Nerses tarafından yaptırılmış, 1993 yılında camiye çevrilmiştir. Devasa boyutları, sütunları ve kilise mimarisine has, içeriye inanılmaz bir ışık süzülmesini sağlayan o dev pencereleriyle Urfa’nın en ihtişamlı dini yapılarından biridir.

Eyyübiye sokaklarında, 1861 yılında Süryaniler tarafından inşa edilen bu şık kilise, mübadele sonrası cemaati kalmayınca Tekel idaresi tarafından yıllarca “Tütün Fabrikası (Reji)” olarak kullanılmıştır. Günümüzde ise o tütün kokularından arındırılarak muazzam bir restorasyondan geçirilmiş, konserlerin ve sergilerin düzenlendiği harika bir kültür merkezine dönüştürülmüştür. (Ziyaret ücretsizdir).