Bitlis Tarihi Yerler Rehberi: Ahlat Selçuklu Mezarlığı ve Beş Minare

Göktürk (Orhun) Kitabeleri’nden sonra Türk tarihinin en büyük, en anıtsal taş hafızasındayız. Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı, sıradan bir kabristan değil, tam 210 dönümlük bir alana yayılmış, 8 binden fazla devasa taşın bir araya geldiği dünyanın en büyük Türk-İslam mezarlığıdır.

Ahlat Meydan Mezarlığı’nın hemen yanı başında, Anadolu’daki yüzlerce Selçuklu/Akkoyunlu kümbeti arasından tasarımıyla süzülerek ayrılan, kelimenin tam anlamıyla eşsiz bir şaheser yükselir. 1481 yılında Akkoyunlu Hükümdarı Rüstem Bey’in oğlu Emir Bayındır için yaptırılmıştır.

• Farklı Mimarisi: Bu kümbeti dünya çapında meşhur yapan şey, silindirik gövdesinin arka yarısının tamamen kapalı duvar, ön yarısının ise kısa, zarif ve işlemeli sütunlardan (revaklardan) oluşmasıdır! Uzaktan bakıldığında adeta taştan yapılmış devasa bir tacı veya antik bir Yunan tapınağının İslami versiyonunu andırır. Taş işçiliğindeki o kusursuz denge, Ahlat ustalarının zirve noktasıdır.

Ahlat silüetini oluşturan düzinelerce devasa taş çadırdan ikisi öne çıkar:

Sadece Selçuklu’nun değil, binlerce yıl öncesinin izlerini sürmek için Ahlat’ın vadilerine (Meydan Mezarlığı’nın arka kısımlarına) iniyoruz.

• Mağara Yaşamı: Volkanik tüf kayalıkların içine oyulmuş, birbirine bağlı yüzlerce mağara evinden oluşan devasa bir antik yaşam alanıdır. Neolitik çağdan kalma bu mağaralar, daha sonra Budist rahipler, erken Hristiyanlar ve hatta İslam dervişleri tarafından inziva merkezi olarak kullanılmıştır. Şelalelerin ve derelerin aktığı o ıssız vadide, ana kayaya oyulmuş pencerelerden dışarıya bakarken binlerce yıllık bir yalnızlığı solursunuz.

Ahlat Sahil Kalesi’nin (Eski Ahlat) içinde, gölün o tatlı dalgalarına sadece birkaç metre mesafede yer alan bu cami, 1584 yılında Osmanlı Veziri İskender Paşa tarafından, Mimar Sinan’ın kalfalarına (veya kendi ekolüne) yaptırılmıştır. Kırmızımsı ve gri kesme taşın muazzam uyumu, tek ve ağırbaşlı kubbesi, klasik Osmanlı mimarisinin Van Gölü kıyısına vurulmuş o en asil mührüdür. Caminin avlusunda durduğunuzda, gölün o devasa su kütlesiyle Mimar Sinan zarafetinin nasıl omuz omuza verdiğini görürsünüz.

Şehrin tam kalbinde, iki derenin (Kösür ve Rabat) birleştiği noktada, etrafı tamamen uçurum olan sarp ve sivriltilmiş bir kayalığın üzerine adeta bir taç gibi oturtulmuş bu devasa garnizon, Doğu’nun en efsanevi kalelerinden biridir.

• Hikayesi: M.Ö. 330 yılında Büyük İskender’in emriyle komutanı Bedlis (şehre adını veren komutan) tarafından yaptırılmıştır. Kale öylesine dik bir kayalığın üzerindedir ki, asırlar boyunca aşılmaz, fethedilemez olarak ün salmıştır. Surların büyük bir kısmı zamanla ve kuşatmalarla yıkılmış olsa da, o devasa taş blokların arasından aşağıya, vadinin içine sıkışmış tarihi Bitlis evlerine bakmak insanın başını döndürür. (Şehrin tam ortasında olduğu için her yerden görülür, restorasyon dönemleri haricinde tırmanmak/gezmek ücretsizdir).

Bitlis merkezde, Gökmeydan mevkiinde yer alan bu yapı, 1216 yılında Selçuklular tarafından inşa edilmiş, 1589’da ise bölgenin hakimi Şerefhanlar tarafından muazzam bir şekilde restore edilmiştir. Klasik Selçuklu mimarisinin o eyvanlı, revaklı (sütunlu) ve kesme taştan oluşan ağırbaşlı yapısını kusursuzca yansıtır. Avlusundaki o sessizlik, asırlar önce burada felsefe ve astronomi tartışan alimlerin fısıltılarını günümüze taşır.

“Bitlis’te Beş Minare, beri gel oğlan beri gel…” meşhur türküsünü bilmeyen yoktur. İşte o türküye konu olan (aslında Bitlis vadisindeki 5 farklı tarihi caminin minaresi kastedilir) minarelerden en estetik ve en görkemli olanı, bu külliyenin minaresidir.

• Mimarisi: 1529 yılında IV. Şerefhan tarafından yaptırılan külliye (Cami, medrese, imaret ve türbeden oluşur), kırmızımsı kesme taştan inşa edilmiştir. Caminin o zarif minaresi, vadinin o sarp silüeti içinde bir ok gibi gökyüzüne fırlar. İç mekanındaki taş oymacılığı ve sadelik, Osmanlı ile yerel Doğu mimarisinin o muazzam sentezidir. (Giriş ücretsizdir).

Bitlis sokaklarında dolaşırken evlerin birbirinin üzerine adeta yığılmış gibi, çok dik yamaçlara yapıldığını görürsünüz. Tıpkı Mardin gibi, burada da evler (volkanik kesme taştan yapılır) birbirinin güneşini ve manzarasını kesinlikle kesmeyecek şekilde teraslanarak inşa edilmiştir. Kışın metreyi bulan kardan ve dondurucu soğuktan korunmak için pencereleri küçük, duvarları kalındır. Daracık sokaklarda (Gümüşkanat veya Zeydan mahallelerinde) o taş konakların arasında kaybolmak, Bitlis’in asıl ruhunu yakalamaktır.

Bitlis ile Tatvan arasındaki o efsanevi “Rahva Ovası”, kışın koptuğu an aylarca bitmeyen, göz gözü görmeyen dondurucu ve ölümcül tipisiyle meşhurdur. İşte bu ovada, 16. yüzyılda Hüsrev Paşa tarafından yaptırılan El Aman Hanı, Anadolu’nun en büyük kervansaraylarından biridir.

• Hanın Sırrı: İsmi, kışın tipiye yakalanıp donmak üzere olan kervanların hanı gördüklerinde “El Aman!” (Aman Allahım, kurtulduk!) demesinden gelir. Devasa kemerli kapısından içeri adım attığınızda, o kalın taş duvarların (hamam, cami ve devasa konaklama odalarının) dışarıdaki o vahşi doğayı nasıl kestiğini, tüccarların ve atların bu serin/sıcak kubbeli tavanlar altında nasıl hayatta kaldığını iliklerinize kadar hissedersiniz. Günümüzde restore edilmiş harika bir kültür merkezidir. (Giriş ücretsizdir).

Van Gölü’nün en güzel kıyılarından Adilcevaz’a geçtiğinizde, şehre tepeden bakan sarp bir kayalığın üzerinde Urartu Kralı II. Rusa (M.Ö. 7. yüzyıl) tarafından yaptırılan o devasa Kef Kalesi’ni görürsünüz.

• Kiklopik Duvarlar: Urartuların taşı peynir gibi oyduğu o efsanevi mühendisliğinin zirvesidir. Tonlarca ağırlığındaki bazalt bloklar (harçsız olarak) öylesine kusursuzca üst üste dizilmiştir ki, asırlarca süren devasa depremlere dayanmıştır. Kaleden çıkarılan ve üzerinde aslan, boğa motifleri ile çivi yazıları bulunan o devasa taş blokların bir kısmı bugün müzelerde sergilenir. Kalenin bulunduğu tepeden o sonsuz Van Gölü maviliğini izlemek antik bir krallığın gücünü hissetmektir. (Tırmanış gerektirir, ücretsizdir).

Kef Kalesi’nden göl kıyısına indiğinizde, Van Gölü’nün hırçın dalgalarının yüzyıllardır dövdüğü, surlarının büyük kısmı sular altında kalmış veya yıkılmış olan Adilcevaz Sahil Kalesi’ni görürsünüz (Selçuklu/Osmanlı dönemi). Kalenin hemen kenarında ise 16. yüzyıldan kalma, 9 kubbeli devasa yapısıyla bölgenin en büyük ibadethanelerinden Tuğrul Bey (Zalpaşa) Camii yer alır. Ceviz ağaçlarının gölgesiyle taş mimarinin birleştiği o efsanevi noktadır.

Adilcevaz’ın kuzeyindeki sarp dağlık bölgede (Aygır Gölü’ne giden yola yakın), sarp kayalıkların arasına adeta kamufle olmuş, tarihi bir Ermeni manastırı gizlidir. Yüzyıllar boyunca keşişlerin inzivaya çekildiği, definecilerin gazabına uğrasa da o zarif taş mimarisinin ve sarp doğanın içindeki efsanevi duruşunun hala büyülediği, keşfedilmeyi bekleyen hüzünlü bir tapınaktır.

Tatvan sınırları içinde yer alan ve sönmüş bir volkan olan Nemrut Dağı’nın zirvesindeki (2250 metre rakım) krater, dünyanın ikinci, Türkiye’nin en büyük krater gölüdür! Büyük İskender’in doğu seferi sırasında keşfedip hayran kaldığı (İskender’in Cenneti) bu devasa kazanın içinde; biri sıcak, diğeri soğuk iki büyük göl, buhar bacaları ve antik çağdan kalma (insanların kışın sığındığı) doğal kaya sığınakları/kışlaklar bulunur. Bu antik volkanın kalbine girmeden Bitlis destanı yarım kalır.

Ahlat’a tekrar dönüyoruz! Selçuklu mezarlığının hemen aşağısında, gölün sıfır noktasında 1568 yılında Kanuni Sultan Süleyman (ve II. Selim) döneminde vezirleri tarafından yaptırılmış devasa bir kaledir. Dikdörtgen planlı, kesme taştan yapılan bu Osmanlı şatosunun surlarında yürüyüp İskender Paşa Camii’nin o zarif minaresiyle gölün yakamozlarını aynı karede fotoğraflamak, Doğu Anadolu gezinizin en efsanevi kapanışıdır.