Çorum Müzeler Rehberi: Hititlerin Başkenti (Tüm Hattuşa, Alacahöyük ve Arkeoloji Müzeleri Rehberi)

1914 yılında inşa edilen asırlık tarihi bir binada (eski Ziraat Mektebi) hizmet veren, Türkiye’nin en modern ve en zengin arkeoloji müzelerinden biridir. Alacahöyük, Boğazköy, Şapinuva ve Eskiyapar kazılarından çıkarılan paha biçilemez Hitit, Frig ve Roma eserlerini barındırır. İki tekerlekli Hitit savaş arabası simülatörü ve Kral Mezarı canlandırmalarıyla dünyaca ünlü bir arkeoloji ve hafıza merkezidir.

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan, “Bin Tanrılı Şehir” olarak bilinen Hitit İmparatorluğu’nun efsanevi başkentidir. 6 kilometrelik devasa surları, anıtsal kapıları ve tapınaklarıyla dünya arkeolojisinin göz bebeğidir. Dünyanın bilinen ilk yazılı barış antlaşması olan Kadeş Antlaşması’nın kil tabletleri bu topraklardan çıkmıştır.

Hattuşa Antik Kenti’nin sadece 2 km uzağında yer alan, Hititlerin en büyük ve en görkemli açık hava inanç merkezidir. Doğal kaya galerilerinin yüzeyine milimetrik bir ustalıkla işlenmiş 90’dan fazla tanrı, tanrıça ve kral kabartması bulunur. Hititlerin yeni yıl (Bahar) şenliklerini yaptıkları bu alan, antik dönemin taş heykeltıraşlığının zirvesidir.

Hattuşa Antik Kenti’nin girişinde, Boğazkale ilçe merkezinde yer alan bu müze, bizzat Hattuşa kazılarından çıkarılan eserlerin sergilendiği yerel ama dünya standartlarında bir arkeoloji müzesidir. Kalkolitik Çağ’dan Bizans’a uzanan eserleri barındırsa da, odak noktası Hitit devlet arşivi tabletleri ve devasa heykellerdir.

Başkent Hattuşa’dan da eski olan, Hatti ve Hitit medeniyetlerinin sanat ve kültür merkezidir. Türkiye’nin sembolü haline gelen, Ankara Sıhhiye Meydanı’nda da anıtı bulunan “Güneş Kursu” ile “Geyik ve Boğa Heykelcikleri”nin çıkarıldığı efsanevi kral mezarları bu höyüktedir. Sfenksli kapısı ve kapalı müzesiyle kusursuz bir arkeoloji adasıdır.

Çorum’un Ortaköy ilçesinde yer alan, Hitit İmparatorluğu’nun Hattuşa’dan sonraki en önemli idari, dini ve askeri merkezlerinden biridir. Kraliçe Taduhepa’nın şehri olarak bilinen bu büyük kentten 4.000’den fazla çivi yazılı tablet çıkarılmıştır. Henüz çok bakir olan bu kazı alanı, antik kentlerin nasıl gün yüzüne çıkarıldığını sahada görmek isteyenler için çok değerlidir.

Ortaköy ilçesindeki doğa harikası İncesu Kanyonu, sadece sarp kayalıkları ve yürüyüş parkuruyla değil, Anadolu’nun en büyük “Ana Tanrıça Kybele” kabartmasını barındırmasıyla da bir açık hava müzesidir. Helenistik döneme ait, nehirden metrelerce yüksekteki kayaya oyulmuş bu devasa kabartma, doğanın ve inancın muhteşem bir birleşimidir.

Çorum merkezde yer alan, Osmanlı döneminde (19. yüzyıl) Yozgat Beylerbeyi Veli Paşa tarafından yaptırılan Türkiye’nin en büyük ahşap hanlarından biridir. Yakın zamanda devasa bir restorasyondan geçerek şehre kazandırılan bu iki katlı muazzam han, geleneksel el sanatları dükkanları, yöresel lezzetleri ve tarihi dokusuyla yaşayan bir sivil mimari/ticaret müzesi halini almıştır.

Alacahöyük Antik Kenti’ne çok yakın bir konumda bulunan, Hitit Kralı IV. Tuthaliya tarafından M.Ö. 1240 yılında yaptırılan ve Anadolu’nun bilinen en eski işler durumdaki barajıdır. Temizlenerek günümüzde tekrar su tutmaya başlayan bu baraj, antik çağın hidrolik mühendisliğini doğayla iç içe sergileyen eşsiz bir açık hava anıtıdır.

Çorum’un tarihi ve kültürel dokusu en sağlam ilçelerinden biri olan İskilip, Osmanlı dönemine ait dar sokakları ve cumbalı ahşap evleriyle bütünüyle bir açık hava müzesidir. İlçenin ortasında 100 metre yüksekliğindeki sarp bir kaya üzerine inşa edilmiş İskilip Kalesi ve kalenin eteklerindeki asırlık sivil mimari evleri, Osmanlı kentsel belleğinin en güzel korunduğu yansımalarıdır.

Osmancık ilçesinde, Anadolu’nun en uzun nehri olan Kızılırmak üzerinde yer alan ve II. Bayezid tarafından 1489 yılında yaptırılan muazzam bir Osmanlı taş köprüsüdür. 250 metre uzunluğunda, 19 sivri kemerden oluşan bu yapı, kesme sarı taşlarıyla İpek Yolu’nun lojistiğini sırtlayan devasa bir açık hava mimari müzesidir.

Laçin ilçesi Kırkdilim mevkiinde, sarp kayalıkların üzerine ustalıkla oyulmuş Helenistik döneme (M.Ö. 2. yüzyıl) ait efsanevi bir anıt mezardır. Komutan “İkezios”a ait olduğu düşünülen, tapınak cepheli mimarisi ve üzerinde yer alan ilginç “Haç” figürüyle hem estetik hem de gizemli bir açık hava sanat anıtıdır.

Alaca ilçesinde yer alan, geçmişi İlk Tunç Çağı’na (M.Ö. 3000) kadar dayanan ve Hitit döneminde de oldukça önemli bir durak olan höyüktür. Özellikle Hititlerin eski başkenti veya kutsal şehri olduğuna dair güçlü kanıtların bulunduğu, çıkarılan altın ve gümüş eserleriyle (Eskiyapar Hazinesi) çok büyük bir arkeolojik potansiyele sahip, sessiz ama derin bir açık hava müzesidir.

Çorum kent merkezinin en büyük tarihi inanç yapısıdır. Selçuklu mimarisinin izlerini taşıyan ve sonrasında Osmanlı padişahı III. Murad (veya farklı restorasyonlarla II. Murad/III. Ahmed dönemleri) tarafından bugünkü devasa haline getirilen cami, ahşap oymacılığıyla bezenmiş minberi ve muazzam akustik kubbesiyle şehrin ruhani ve mimari açık hava müzesidir.

1894 yılında Yedisekiz Hasan Paşa tarafından yaptırılan ve Çorum’un tam kalbinde yükselen 27 metrelik anıtsal Saat Kulesi, etrafındaki tarihi Arasta (Dikiciler) Çarşısı ile birleşerek şehrin yaşayan bir kent müzesine dönüşür. Dünyanın en dar çarşılarından biri olan Dikiciler Arastası’nda ayakkabı tamircilerinin o tarihi ritüellerine canlı olarak şahitlik edebilirsiniz.

Kızılırmak nehrinin hemen kenarında, sarp ve devasa bir doğal kayalığın üzerine kartal yuvası gibi kondurulmuş tarihi bir garnizondur. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde aktif olarak kullanılan, İpek Yolu’nun güvenliğini sağlayan bu görkemli kale; hem askeri mimarisi hem de nehre tepeden bakan efsanevi manzarasıyla Orta Çağ’ın izlerini taşıyan harika bir açık hava anıtıdır.

Çorum’un ilim ve irfan geçmişine ışık tutan, 18. yüzyılda Sadrazam Yedisekiz Hasan Paşa’nın katkılarıyla zenginleşen efsanevi bir bilgi hafızasıdır. Günümüzde modern bir sistemle korunan bu kütüphane, paha biçilemez el yazması eserlere, Osmanlı dönemi nadir matbaa baskılarına ve cilt sanatının en zarif örneklerine ev sahipliği yaparak kitapseverler ve tarih meraklıları için büyüleyici bir arşiv sunar.

Alaca ilçesinde yer alan ve Anadolu’daki Roma dönemi su mühendisliğinin en iyi korunmuş örneklerinden biri olan bu tarihi baraj, son yıllardaki kazılarla tamamen gün yüzüne çıkarılmıştır. Kesme taş bloklardan inşa edilen gövdesi ve su tahliye kanallarıyla, antik çağın tarım ve su yönetimini açık havada sergileyen devasa bir mimari anıttır.

Çorum’un 19. yüzyıl geleneksel sivil mimarisinin en güzel örneklerinden biri olan bu üç katlı konak, aslına uygun restore edilerek şehrin yaşam kültürünü sergileyen bir mekana dönüştürülmüştür. Haremlik ve selamlık bölümleri, ahşap tavan işlemeleri ve avlusuyla, Hititlerden Osmanlı’ya geçen bu kadim şehrin yakın dönem aile yaşantısını sıcacık bir atmosferde hissettirir.

Uğurludağ ilçesinde bulunan bu kazı alanı, Hititlerden bile önceki bir döneme, Erken Tunç Çağı’na (M.Ö. 3000’ler) ışık tutan devasa bir antik mezarlıktır. Hatti kültürünün ölü gömme geleneklerini, küp (pithos) mezarları ve taş sanduka mezarları gözler önüne seren bu alan; ilk insanların ölüm, ahiret ve hediye (adak) ritüellerini anlatan derin bir arkeoloji laboratuvarıdır.

Kargı ilçesindeki Hacıhamza beldesi, Osmanlı’nın İpek Yolu üzerindeki en önemli menzil (konaklama) noktalarından biridir. 1500’lü yıllarda inşa edilen Sinan Paşa Külliyesi; camisi, kervansarayı ve bu yapıları çevreleyen kale surlarıyla birlikte, ticaret yollarındaki tüccarların güvenliğini ve konaklamasını sağlayan yaşayan bir Osmanlı kompleksidir.

Osmanlı’nın son dönemlerinde (19. yüzyıl sonu) inşa edilen ve sarı kesme taş mimarisiyle ilçenin silüetine damga vuran eski Askerlik Şubesi binasıdır. Restore edilerek bir kültür evine dönüştürülen bu estetik yapı, hem geç dönem Osmanlı idari mimarisini sergiler hem de Mecitözü ilçesinin yerel tarihini ve etnografik birikimini ziyaretçilere aktaran çok şık bir kültür durağıdır.