Elazığ Müzeler Rehberi: Harput’un Mirası (Tüm Arkeoloji, Kent, Musiki ve Açık Hava Müzeleri Rehberi)

Keban ve Karakaya barajlarının inşası öncesinde yapılan kurtarma kazılarından (Tülintepe, Tepecik, Değirmentepe) elde edilen paha biçilemez eserlerin toplandığı, bölgenin ana hafıza merkezidir. Paleolitik çağdan Osmanlı’ya kadar uzanan geniş bir yelpazeyi barındıran müzede; Urartu takıları, çivi yazılı tabletler ve Elazığ/Harput yöresinin geleneksel halı, kilim ve bakır işçiliğini anlatan devasa bir etnografya arşivi bulunur.

Milattan Önce 8. yüzyılda Urartular tarafından sarp kayalıklar üzerine inşa edilen, Elazığ Ovası’na kartal yuvası gibi bakan efsanevi bir askeri garnizondur. Kalenin inşası sırasında yaşanan su kıtlığı nedeniyle harcına su yerine süt katıldığı efsanesiyle “Süt Kalesi” olarak ünlenmiştir. Kayalara oyulmuş gizli su sarnıçları, zindanları ve devasa surlarıyla tarihi bir açık hava müzesidir.

1156 yılında Artuklu hükümdarı Fahrettin Karaaslan tarafından yaptırılan, Anadolu’nun en eski ve en önemli camilerinden biridir. Ahşap tavanlı ve iç avlulu planının ötesinde, bu camiyi dünyaca ünlü kılan asıl detay tuğla ile örülmüş kalın minaresidir. Yapılan ölçümlerde İtalya’daki Pisa Kulesi’nden (3.9 derece) bile daha eğik (7 derece) olduğu tespit edilen bu minare, yerçekimine ve asırlara meydan okuyan açık hava mühendislik anıtıdır.

Harput’un en gizemli ve en çok ziyaret edilen noktasıdır. 13. yüzyılda Selçuklu döneminde yapılmış bir mescidin alt katında yer alır. İçerisinde, yaklaşık 700 yıldır hiçbir kimyasal işlem (mumyalama) görmeden, doğal yollarla çürümeden günümüze kadar ulaşmış “Arap Baba”ya ait bir ceset sergilenir. Kuraklık döneminde başı kesilirse yağmur yağacağına inanan halkın başını kestiği ve sonrasında geri dikildiği gibi ürpertici ama tarihi bir hikayesi vardır.

Anadolu’nun bilinen en eski ibadethanelerinden biridir (M.S. 179). Harput Kalesi’nin doğusunda, sarp kayalıkların içine devasa bir oyuk açılarak inşa edilmiştir. Putperestlik döneminde putların saklandığı bu mağara, Hristiyanlığın kabulüyle kiliseye çevrilmiştir. Duvarlarındaki nişler ve kayalara oyulmuş mimarisiyle inanç tarihinin en ilginç kapalı/açık mağara müzelerinden biridir.

Elazığ (Gakkoş) kültürünün en önemli ayağı olan ve UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi’ne de dahil edilen “Kürsübaşı” ve Harput musikisi geleneğini yaşatan efsanevi bir müzedir. Tarihi bir konakta hizmet veren müzede, geçmişten günümüze yöresel çalgılar (cümbüş, klarnet, kanun), taş plaklar, gramofonlar ve Harputlu musiki üstatlarının balmumu heykelleriyle canlı bir sanat arşivi sunulur.

Harput sivil mimarisinin en güzel örneklerinden biri olan ve 18. yüzyıldan kalma iki katlı tarihi bir konağın aslına uygun restore edilmesiyle kurulan müze evdir. Cumbası, taş döşeli avlusu, sedirli başodası ve bakır kap kacaklarıyla, Harput aile yaşamının yüzlerce yıl önceki halini dondurarak günümüze taşıyan sıcacık bir etnografya merkezidir.

Anadolu basınının ne kadar köklü olduğunu kanıtlayan, Türkiye’nin sayılı basın müzelerinden biridir. Yine tarihi bir Harput binasında yer alan müze; Osmanlı’dan günümüze kadar basılmış ilk yerel gazeteleri, tarihi matbaa makinelerini, kurşun harf dizgilerini ve daktiloları sergileyerek haberleşme ve yayıncılık tarihine ışık tutar.

16. yüzyılda Osmanlı döneminde inşa edilen, klasik “çifte hamam” planlı yapısıyla dikkat çeken tarihi bir eserdir. Yakın zamanda uzun bir restorasyon geçiren hamam, günümüzde yıkanmak için değil; sergilerin yapıldığı, yöresel ürünlerin tanıtıldığı ve cam tavanlarından süzülen ışıkla göz kamaştıran bir kültür, sanat ve mimari müzesi olarak hizmet vermektedir.

Sivrice ilçesindeki tektonik Hazar Gölü’nün derinliklerinde ve kıyısında yer alan, Bizans ve Selçuklu dönemlerine ait devasa kalıntıların bulunduğu gizemli bir batık şehirdir. Suların çekildiği dönemlerde kale surları, kuleler ve ev temelleri gözle görülebilmektedir. Türkiye’nin en efsanevi sular altı açık hava müzelerinden biri olan bu alan, doğa ve arkeolojinin buluşma noktasıdır.

Murat Nehri kıyısında, sarp kayalıklar üzerine Urartu Kralı Menua tarafından yaptırılan ve Hititlerden Osmanlı’ya kadar kesintisiz kullanılan efsanevi bir kaledir. Kalenin doğu yüzündeki devasa kayaya çivi yazısıyla kazınmış olan “Urartu Yazıtı”, bu kaleyi paha biçilemez bir açık hava kitabesine ve arkeoloji müzesine çevirir.

Murat Nehri üzerinde, Roma dönemine dayanan temeller üzerine Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yenilenerek inşa edilmiş, 156 metre uzunluğunda devasa bir taş köprüdür. İpek Yolu’nun o zorlu sularını aşmak için yapılan bu köprü, 8 farklı kemeri ve sivri gözleriyle, Palu Kalesi manzarası eşliğinde harika bir sivil mühendislik müzesidir.

Harput Kalesi’nin karşısındaki yüksek bir kayalığın üzerine kurulan, Selçuklu (Artuklu) kumandanı Belek Gazi’yi (Balak Gazi) at üzerinde şaha kalkmış şekilde tasvir eden devasa anıttır. Klasik bir müze olmasa da, Harput’un fatihi olan bu komutanın heykeli ve heykelin bulunduğu o uçurum kenarı, tüm Elazığ’ı kuşbakışı izleyebileceğiniz en ikonik açık hava anıt noktasıdır.

Harput Kalesi’ne giden yol üzerinde bulunan ve 16. yüzyıla ait olduğu düşünülen, sekizgen mimarisiyle dikkat çeken estetik bir türbedir. Mansur Baba, Şeyhülislam veya büyük bir mutasavvıf olarak kabul edilir. Harput’taki o zengin inanç ve türbe kültürünün (Arap Baba, Fatih Ahmet Baba vb.) mimari açıdan en zarif ve estetik örneklerinden birini oluşturan inanç müzesidir.

Keban ve Baskil ilçeleri arasında yakın zamanda (2019’da) keşfedilen doğa harikası Saklıkapı Kanyonu ve hemen yanındaki Karaleylek Kanyonu; sarp kayalıkları, milyonlarca yıllık fosilleri ve Fırat nehrine sarp kayalardan oyulmuş antik mağara yerleşimleriyle devasa bir jeoloji ve arkeoloji alanıdır. Doğanın ve eski çağ insanının nehir kenarında bıraktığı izleri barındıran macera dolu bir açık hava müzesidir.

Harput merkeze yaklaşık 11 km mesafede yer alan, dünyanın sayılı jeolojik mucizelerinden biridir. Sahip olduğu klimatolojik şartlar ve hava akımları sayesinde, yazın en kavurucu sıcaklarında bile içinde buz sarkıtları oluştururken, kışın ise sıcak bir hava yayar. Antik çağlarda bölge halkının doğal buzdolabı olarak kullandığı bu alan, yeraltının termodinamik yapısını sergileyen büyüleyici bir doğa laboratuvarıdır.

Elazığ şehir merkezinin tam kalbinde yükselen, Osmanlı mimari ekolünün modern döneme uyarlanmış en görkemli örneklerinden biridir. 1866 yılında Hacı İzzet Paşa tarafından yaptırılan ve daha sonra genişletilerek günümüzdeki devasa boyutlarına ulaşan bu yapı, Türkiye’nin ilk asansörlü minarelerine sahip olmasıyla mühendislik tarihimizde de özel bir yere sahiptir. Çinileri ve hat sanatıyla adeta bir kapalı sanat müzesidir.

Harput Antik Kenti’nin merkezinde yer alan bu zarafet abidesi, 1465 yılında Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın annesi Sara Hatun tarafından yaptırılmıştır. İlk yapıldığında mescit olarak tasarlanan, Osmanlı döneminde ise genişletilerek bugünkü anıtsal görünümünü kazanan yapı; Akkoyunlu ve Osmanlı mimari tarzlarının birbiriyle nasıl harmanlandığını gösteren eşsiz bir açık hava inanç müzesidir.

Harput’un tarihi dokusunu günümüze ulaştıran, 19. yüzyıldan kalma en ihtişamlı sivil mimari örneklerinden biridir. Aslına uygun olarak restore edildikten sonra kültür evine dönüştürülen konak, Elazığ’ın köklü aile yapısını, cumba mimarisini, “Hayat” adı verilen iç avlu kültürünü ve o dönemin ince ahşap işçiliğini tüm zarafetiyle sunan sıcacık bir yaşam müzesidir.

1738 yılında Harput’ta inşa edilen bu yapı, Harput’taki en estetik ve en sağlam Osmanlı dönemi camilerinden biridir. Adını, ana kubbesinin tamamen kurşunla kaplı olmasından alan cami; sadeliği, kalın taş duvarları ve asırlık çınar ağaçlarının gölgelediği iç avlusuyla, Osmanlı’nın bu sarp topraklardaki mütevazı ama kalıcı imzasını temsil eder.

Klasik anlamda bir müze olmasa da, Cumhuriyet döneminin ilk devasa enerji yatırımı olan Keban Barajı (1974), Fırat Nehri’nin gem vurulduğu devasa bir açık hava endüstriyel mühendislik anıtıdır. Barajın inşası sırasında kayalıklar arasından fışkıran yeni bir su kaynağıyla oluşan “Çırçır Şelalesi” ise, insan yapımı bir mega projenin doğaya hediye ettiği eşsiz bir doğa parkı ve rekreasyon alanıdır.

Elazığ ovasını kuşbakışı gören bir tepede yer alan, Anadolu’nun manevi fatihlerinden biri olduğuna inanılan Fatih Ahmet Baba’nın türbesidir. Gerek Selçuklu dönemi izleri taşıyan mimarisi, gerekse yüzyıllardır halkın adak ve ziyaret yeri olması sebebiyle Elazığ inanç kültürünün çok önemli bir etnografik ve sosyolojik parçasıdır. Etrafındaki yeşil alan ise şehrin huzur duraklarından biridir.