Tokat Müzeler Rehberi: 900 Yıllık Miras (Tüm Arkeoloji, Kent Tarihi, Medrese ve Doğa Müzeleri Rehberi)

Müzelerin modern binalara değil, asırlık taş duvarların kalbine yakıştığının en efsanevi kanıtı! 15. yüzyılda (Osmanlı dönemi) inşa edilmiş efsanevi Arastalı Bedesten’in harika bir restorasyonla müzeye dönüştürüldüğü bu kompleks; kentin Kalkolitik Çağ’dan Osmanlı’ya uzanan o binlerce yıllık sırrını barındırır. Roma dönemi heykelleri, Bizans altın sikkeleri ve Tokat’ın o asırlık yazmacılık/bakırcılık kültürünü yansıtan etnografya bölümüyle bütünüyle bir “Tarih ve Zanaat Laboratuvarı”dır.

“900 Adımda 900 Yıllık Tarih” sloganının bizzat ete kemiğe büründüğü, dünyada eşine az rastlanır bütünüyle bir “Açık Hava Sokak ve Mimari Müzesi”dir! Sulusokak güzergahında Roma, Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı eserleri omuz omuza dururken; Halit Sokak, ahşap cumbalı, kırmızı kiremitli, aslına uygun restore edilmiş asırlık Tokat sivil konaklarıyla fotoğrafçıların ve tarih tutkunlarının başını döndüren bir zaman tünelidir.

Sarp ve dik bir kayalığın üzerine kurulan, Bizans döneminden beri şehre bir kartal gibi tepeden bakan efsanevi bir garnizondur! Bu kaleyi dünya çapında ünlü kılan asıl ürpertici detay ise; Fatih Sultan Mehmet döneminde Eflak Prensi olan meşhur III. Vlad’ın (Kazıklı Voyvoda / Kont Drakula) 1442 yılında kardeşiyle birlikte 4 yıl boyunca bu kalenin zindanlarında sürgün (esir) olarak tutulmasıdır! Tünelleri ve surlarıyla bütünüyle “Karanlık Bir Tarih Müzesi”dir.

1631 yılında Osmanlı döneminde inşa edilen, Türkiye’nin en güzel, en estetik ve bozulmamış avlulu kervansaraylarından biridir! Kesme taştan, iki katlı ve ortasında efsanevi bir şadırvanı olan bu han; günümüzde Tokat’ın o meşhur, asırlık “Yazmacılık” (kumaş baskı) zanaatının kalbinin attığı bütünüyle bir “Yaşayan Ticaret ve Zanaat Müzesi”dir.

19. yüzyılda (1746’lı yıllara uzanan geçmişiyle) Osmanlı zengin sınıfının sivil yaşamını, Tokat’ın o asil konak mimarisini yansıtan muazzam bir ahşap/taş şaheseridir! “L” planlı olarak inşa edilen, ortasında efsanevi bir havuzlu odası (havuzbaşı) bulunan bu konak; ahşap işlemeli tavanları, paşa odası ve haremlik-selamlık yapısıyla ziyaretçilerini anında yüzyıl öncesine ışınlayan sıcak bir “Kentsel Etnografya Müzesi”dir.

Klasik müzelerin duvarlarını aşıp doğanın milyonlarca yılda yeraltına oyduğu efsanevi bir saraya, dünyanın en büyük ve en görkemli mağaralarından birine iniyoruz! Yaklaşık 3.4 milyon yaşında olan ve Pazar ilçesinde yer alan bu devasa yeraltı labirenti; 680 metre uzunluğu, 94 metre yüksekliği ve dünyada eşine az rastlanan o devasa “Soğan Sarkıtları” ile bütünüyle bir “Yeraltı Jeoloji Müzesi”dir. Astım hastalarına şifa dağıtan saf oksijeni de cabasıdır.

Tarihin rotasını değiştiren kelimelerin yankılandığı yer! M.Ö. 47 yılında Roma İmparatoru Jül Sezar’ın, Pontus Kralı II. Pharnakes ile yaptığı kanlı Zela Savaşı’nı kazandıktan sonra Roma Senatosu’na gönderdiği o meşhur “Veni, Vidi, Vici” (Geldim, Gördüm, Yendim) sözünün yazıldığı efsanevi kaledir! Zile ovasına hakim bu antik garnizon, içindeki saat kulesi ve amfitiyatro kalıntılarıyla bütünüyle bir “İmparatorluklar ve Savaş Tarihi Müzesi”dir.

Anadolu’nun İLK kapalı avlulu medresesidir! 1151 yılında Danişmentliler döneminde Nizameddin Yağıbasan tarafından yaptırılan bu devasa anıt, moloz taştan inşa edilmiş ve üzeri efsanevi bir kubbe (ortası açık tromplu kubbe) ile örtülmüştür. Astronomi ve tıp bilimlerinin o sarp Anadolu topraklarında ilk filizlendiği bu yapı, bütünüyle sarsılmaz bir “Selçuklu Öncesi İlim Müzesi”dir.

Sivas’taki adaşı kadar efsanevi olan, 1277 yılında Selçuklu Veziri Muineddin Pervane Süleyman tarafından aslen bir hastane (Darüşşifa) olarak yaptırılan iki katlı muazzam bir anıttır! Açık avlusu, kesme taş mimarisi ve özellikle adını aldığı o turkuaz (gök) renkli çinilerle bezenmiş revaklarıyla bu yapı; uzun yıllar Tokat Müzesi olarak da hizmet vermiş, kentin en asil “Selçuklu Sanatı ve Tıp Müzesi”dir.

Konya dışındaki en önemli, en estetik ve en iyi korunmuş Mevlevihanelerden biridir! 17. yüzyılda inşa edilen, ahşap işlemeli semahanesi, derviş hücreleri ve haremlik-selamlık bölümleriyle günümüze harika bir restorasyonla ulaşan bu 3 katlı konak tarzı mabet; günümüzde Kuran-ı Kerimlerin, el yazmalarının ve Mevlevi eşyalarının sergilendiği bütünüyle bir “Tasavvuf, Estetik ve Huzur Müzesi”dir.

1238 yılında Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat’ın eşi (II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in annesi) Mahperi Hunat Hatun tarafından İpek Yolu güzergahına yaptırılan muazzam bir konaklama ve ticaret anıtıdır! Kesme taştan inşa edilen bu kervansaray, dışarıdan bakıldığında sarsılmaz bir kaleyi andıran devasa taç kapısı ve yazlık/kışlık bölümleriyle Anadolu bozkırındaki o efsanevi “Lojistik ve Ticaret Müzesi”dir.

Sulusaray ilçesinde yer alan, tarihi M.Ö. 1. yüzyıla dayanan ve Roma döneminde Karadeniz’i İç Anadolu’ya bağlayan en büyük, en efsanevi metropollerinden biridir! “Büyük Görkemli Şehir” anlamına gelen Sebastapolis’te; devasa bir Roma hamamı, mozaikli tabanlar ve hala toprağın altından fışkıran devasa antik sütunlar, burayı bütünüyle bir “Roma İmparatorluğu Arkeoloji Müzesi”ne dönüştürmüştür.

Anadolu’nun Türkleşmesindeki en efsanevi karargahlardan biri, Danişmentli Beyliği’nin ulu başkenti Niksar’dır! Roma, Bizans ve Türk dönemlerinin izlerini taşıyan ve Türkiye’nin en büyük ikinci kalesi unvanına sahip devasa Niksar Kalesi; içindeki medreseleri, kilise kalıntıları ve hemen etrafına dizilmiş Melikgazi Türbesi gibi ulu anıtlarla bütünüyle bir “İmparatorluklar ve Fetih Müzesi”dir.

1600’lü yıllarda (Sultan IV. Mehmet dönemi) onarım gören ancak kökleri Danişmentlilere kadar uzanan, Tokat’ın o asil ve ağırbaşlı inanç merkezidir! Kesme taştan yüksek duvarları, ahşap tavanları ve özellikle dış cephesinde yer alan, dönemin merhametini yansıtan efsanevi taştan oyma “Kuş Evleri” ile bu yapı, kentin kargaşasından kaçabileceğiniz “Sakin Bir İbadet ve Mimari Müzesi”dir.

Müzelerin sadece binalardan ibaret olmadığının bir diğer efsanevi kanıtı! Pazar ve Turhal ilçeleri arasında yer alan, sazlıklarla kaplı ve her yıl yüzlerce göçmen kuşa (leylekler, yaban kazları, angıtlar) ev sahipliği yapan bu devasa sulak alan; üzerinde kurulan ahşap yürüyüş yolları ve kuş gözlem kuleleriyle bütünüyle canlı bir “Ornitoloji (Kuş Bilimi) ve Doğa Müzesi”dir.

Tokat’ın ortasından kükreyerek geçen Yeşilırmak’ın suları üzerine 1250 yılında Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in üç oğlu döneminde inşa edilmiş efsanevi bir sivil mühendislik harikasıdır! Kesme taştan, 5 devasa kemerli gözü olan ve kervanların yüzyıllarca üzerinden güvenle geçtiği bu anıt; suyun ve taşın o asil uyumunu yansıtan sarsılmaz bir “Ulaşım ve Lojistik Müzesi”dir.

Dünyada eşine az rastlanan, müzecilik anlayışını tamamen değiştiren efsanevi bir restorasyon harikasıdır! 1400’lü yıllarda Osmanlı döneminde Sulusokak esnafı ve kervanlar için “Umumi Hela” (Tuvalet) olarak kesme taştan yaptırılan ve halk arasında “Sık Dişini” olarak bilinen bu 600 yıllık yapı; günümüzde Osmanlı’nın temizlik, su, hamam ve kanalizasyon kültürünü anlatan bütünüyle fantastik bir “Sivil Hijyen Müzesi”ne dönüştürülmüştür.

1572 yılında Sultan II. Selim döneminde (Erzurum Beylerbeyi Ali Paşa tarafından) inşa edilen, Mimar Sinan’ın kalfalarının izlerini taşıyan ve Tokat’ın en büyük Osmanlı anıtlarından biri olan görkemli bir külliyedir! Kesme taştan tek kubbeli asil camisi, asırlık çınarların gölgelediği geniş şadırvanlı avlusu ve halen aktif olarak kullanılan tarihi Ali Paşa (Meydan) Hamamı ile kentin tam kalbinde atan “Yaşayan Bir Osmanlı Belleği”dir.

Tokat merkeze sadece birkaç kilometre uzaklıkta, Helenistik dönemde (Pontus Krallığı) Anadolu’nun en büyük ve en zengin tapınak devletlerinden biri olan efsanevi bir arkeolojik kazı alanıdır! Hititlerden beri kutsal sayılan “Ana Tanrıça Ma”ya adanmış bu devasa tapınak kentinin kazılarında ortaya çıkan kilise temelleri, seramik atölyeleri ve Roma dönemi buluntuları, burayı bütünüyle bir “Antik İnanç ve Ticaret Laboratuvarı”na dönüştürür.

1902 yılında (Sultan II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. yılı anısına) mutasarrıf Bekir Paşa tarafından yaptırılan ve Tokat’ın her yerinden görülebilen 33 metre yüksekliğindeki efsanevi zaman anıtıdır! Kesme taştan üç bölüm halinde inşa edilen ve kente o geç Osmanlı/Avrupai sivil mimari silüetini katan bu kule, günümüzde dahi tıkır tıkır çalışan mekanizmasıyla bütünüyle bir “Kentsel Simge ve Zaman Müzesi”dir.

Sulusokak’ın tam merkezinde yan yana duran, Tokat’ın o asırlık ticaret ve inanç ahengini yansıtan iki efsanevi sivil mimari eseridir! Deveciler Hanı, 15. yüzyılda İpek Yolu’ndaki deve kervanlarının konaklaması için yapılmış devasa açık avlulu bir ticaret merkeziyken; hemen karşısındaki 16. yüzyıl yapımı Takyeciler Camii, Anadolu’da eşine az rastlanan 9 kubbeli (çok kubbeli) yapısıyla mimari bir şaheserdir. Burası ticaretin ve duanın bütünüyle kesiştiği bir “Meydan Müzesi”dir.

Anadolu’nun ilk kapalı avlulu medreselerinden bir diğeri (Tokat merkezdekine benzer şekilde), Danişmentli başkenti Niksar’ın kalesinin tam kalbine 1157 yılında Nizamettin Yağıbasan tarafından inşa edilmiş efsanevi bir eğitim kurumudur! Ortası açık kubbeli (tromplu) yapısı ve tıp/astronomi alanındaki o öncü rolüyle bu taş bina; Niksar’ın o dağlık panoramasında sarsılmaz bir “Orta Çağ Bilim ve Tarih Laboratuvarı”dır.

Danişmentli Beyliği’nin ihtişamlı başkentliğini yapan Niksar’ın o tarihi sokaklarını birbirine bağlayan iki muazzam efsanedir! 1145 yılında inşa edilen Niksar Ulu Camii, Anadolu’nun en eski ve en büyük çok sütunlu camilerinden biriyken; Roma/Bizans temelleri üzerine Selçuklu döneminde onarılarak inşa edilen Çanakçı Deresi üzerindeki tek kemerli köprü, kilit taşındaki “Ağzında yılan tutan leylek” kabartmasıyla bütünüyle bir “Mitoloji ve Mühendislik Müzesi”dir.

Reşadiye ilçesinin dağlık bölgelerine gizlenmiş, Karadeniz ormanlarının o vahşi yeşiliyle suların turkuaza çaldığı efsanevi bir heyelan set gölüdür! Gölün hemen yanı başındaki 3 km uzunluğundaki daracık Zinav Kanyonu; sarp kayalıkları, şelaleleri ve geçit vermez orman dokusuyla bütünüyle macera ve adrenalin arayanlar için muazzam bir “Açık Hava Doğa ve Jeoloji Müzesi”dir.

Zile ilçesinde, Anadolu arkeolojisini sarsan kazıların yapıldığı, M.Ö. 3000 yılından (Eski Tunç Çağı) Friglere kadar uzanan ancak asıl efsanevi önemini “Hitit İmparatorluk Sarayı”nın bulunmasıyla kazanan devasa bir antik tepedir! Kazılarda Hitit krallarına ait çivi yazılı kil tabletlerin ve saray mimarisinin bulunduğu bu alan, 3500 yıl önceki devlet yazışmalarının yapıldığı bir “Antik Bürokrasi ve Arkeoloji Müzesi”dir. (Buluntular Tokat/Ankara müzelerindedir).

Erbaa ilçesinde, kazıları sırasında 1950’lerde dünya çapında ses getiren ve M.Ö. 3. binyıla (Erken Tunç Çağı) tarihlenen kraliyet mezarlarının bulunduğu efsanevi bir yerleşimdir! Buradan çıkarılan ve şaman ayinlerinde kullanıldığı düşünülen, üzerinde tunçtan hayvan figürleri olan o meşhur “Horoztepe Sistrumu” (Müzik aleti) ve “Emziren Kadın Heykelciği”, Anadolu’nun o antik müzik ve ritüel geçmişini sergileyen eşsiz “Prehistorik Sanat Laboratuvarı”nın kanıtıdır. (Eserler Ankara’dadır).

Klasik bir bina değil, Yeşilırmak’ın önünün kesilmesiyle ormanların arasında devasa bir denizi andıran, Tokat’ın o en popüler rekreasyon ve efsanevi doğa harikasıdır! Gölün hemen kıyısındaki Tufantepe ise; çam ormanlarıyla kaplı bir yarımada olarak gölün o turkuaz/yeşil sularına tepeden bakan bütünüyle bir “Ekoloji ve Dinlenme Müzesi”dir.

16. yüzyılda (1572 civarı) inşa edilen, kesme taştan ve tuğladan yapılmış avlulu ve iki katlı tarihi bir kervansarayken, günümüzde çok modern ve anlamlı bir dönüşümle “Çocuk ve Sanat Müzesi/Merkezi” haline getirilmiş efsanevi bir sivil yapıdır! Tokat’ın o tarihi Sulusokak bölgesindeki bu han, taş odalarında artık kervanların değil, sanat öğrenen çocukların cıvıltılarını barındıran bütünüyle bir “Yaşayan Kültür Müzesi”dir.

Tokat’ın o soğuk ve keskin Karadeniz-Bozkır ayazına inat, yeraltından fışkıran 48 derecelik şifalı ve mineralli sularıyla asırlardır insanlara şifa dağıtan efsanevi bir termal merkezdir! Etrafındaki modern tesisler ve yemyeşil Kelkit vadisi doğasıyla bu bölge; Roma ve Selçuklu dönemlerindeki termal kültürün modern bir yansıması olan “Doğal Sağlık ve Tıp Müzesi”dir.

Sulusokak aksından Ali Paşa Külliyesi’ne inerken kentin o eski banyo ve sosyalleşme kültürünü en asil şekilde yansıtan, Osmanlı döneminin efsanevi taş şaheseridir! Soğukluk, ılıklık ve sıcaklık (göbek taşı) bölümlerinden oluşan, kubbelerinde cam fanuslarla (filgözü) aydınlatılan bu tarihi yapı; günümüzde o eski tas tas su dökülen seslerin yankılandığı “Yaşayan Temizlik ve Su Kültürü Müzesi” olarak hizmet vermeye devam etmektedir.