Ağrı Tarihi Yerler Rehberi: Masalsı İshak Paşa Sarayı ve Nuh’un Gemisi

Bu yazımız içerisinde Ağrı Tarihi Yerler üzerine konuşacağız. Ağrı’ya ayak bastığınızda, oksijenin bile daha keskin, daha soğuk ve daha asil olduğunu hissedersiniz. Burası, asırlar boyunca İpek Yolu tüccarlarının Asya’dan Anadolu’ya girerken geçtikleri ilk büyük kapı, imparatorlukların sınır boyudur.

Ufuk çizgisini her zaman 5137 metrelik devasa Ağrı Dağı’nın o karlı zirvesi belirler. Ancak bu dağın eteklerine indiğinizde, sadece vahşi bir doğayla değil; sarp kayalıkların üzerine adeta bir kartal yuvası gibi kondurulmuş, içinde dünyanın ilk merkezi ısıtma sistemini barındıran Osmanlı şaheserleriyle, Urartu krallarının savunma hatlarıyla ve gökten düşen devasa meteor çukurlarıyla karşılaşırsınız.

YeGez olarak hazırladığımız bu devasa rehberde, sizi sadece karda yürümeye değil; Nuh’un Gemisi’nin o efsanevi silüetine dokunmaya, Mem û Zîn aşkının hüznünü hissetmeye ve eksi 20 derecede sıcak taş duvarların anlattığı o destansı imparatorluk masallarını dinlemeye davet ediyoruz. Hazırsanız, Türkiye’nin en doğusuna, güneşin en erken doğduğu topraklara gidiyoruz!

Elazığ’dan Ne Alınır? Tescilli Orcikten Ağın Leblebisine 10 Yöresel Lezzet

×

1. Bölüm: Güneşin Doğduğu Saray ve Doğubayazıt’ın Sırları

Güneşin Doğduğu Saray ve Doğubayazıt’ın Sırları

Ağrı’nın tarihi kalbi, şehir merkezinde (Karaköse) değil, İran sınırına çok yakın olan, asırlardır İpek Yolu’nun kilidi sayılan Doğubayazıt ilçesindedir.

1. Masallardan Fırlayan Şaheser: İshak Paşa Sarayı

Doğubayazıt’ın 7 km güneydoğusunda, sarp ve kayalık bir tepenin üzerine kondurulmuş bu yapı, bir saraydan çok “Binbir Gece Masalları”ndan fırlamış bir rüya gibidir. Yapımına 1685’te Çolak Abdi Paşa tarafından başlanan ve 1784’te İshak Paşa tarafından tamamlanan (tam 99 yıl süren) bu saray, Osmanlı İmparatorluğu’nun Lale Devri’ndeki en görkemli, en çılgın ve en zarif sivil mimari eseridir.

• Hikayesi ve Dünyanın İlk Kaloriferi: Sarayı gezerken Osmanlı, Selçuklu ve Fars (İran) mimarisinin o muazzam karışımını görürsünüz. Taş işçiliği öylesine detaylıdır ki, sütunların üzerindeki rölyefler adeta bir danteldir. Ancak bu sarayı dünya çapında bir efsane yapan şey görselliği değil, mühendisliğidir. Sarayın duvarlarının içine döşenen taş künkler (borular) sayesinde ocaklarda ısıtılan suyun buharı tüm odalarda dolaştırılmış ve dünyanın ilk merkezi ısıtma (kalorifer) sistemi burada kurulmuştur! (Avrupa saraylarında krallar şömine başında titrerken, bu sarayın 366 odası sıcacıktı). Zindanları, harem dairesi, aşevi ve o devasa taç kapısıyla Türkiye’nin tartışmasız en büyüleyici yapılarından biridir.

• Konum: Doğubayazıt ilçesi (Merkeze 7 km mesafede yüksek bir tepede).

• Ulaşım: Doğubayazıt ilçe merkezinden kalkan saray minibüsleriyle veya özel araçla dağa doğru kıvrılan o nefes kesici yoldan 10 dakikada ulaşılır. Otoparkı mevcuttur.

• Giriş Ücreti: Kültür Bakanlığı’na bağlı resmi bir müzedir, Müzekart geçerlidir.

2. İshak Paşa’nın Asırlık Bekçisi: Doğubayazıt (Urartu) Kalesi

İshak Paşa Sarayı’nın avlusundayken başınızı biraz daha yukarıya, hemen yanınızdaki o sarp ve ürkütücü kayalıklara kaldırdığınızda, kayaların adeta doğal bir devamı gibi yükselen Doğubayazıt Kalesi’ni görürsünüz.

• Hikayesi: İshak Paşa Sarayı’ndan binlerce yıl önce, bölgenin asıl hakimi olan Urartular tarafından (M.Ö. 8. yüzyıl) sarp kayalıklar oyularak inşa edilmiştir. Daha sonra Selçuklular ve Osmanlılar tarafından da İpek Yolu’nu korumak için kullanılmıştır. Surların büyük kısmı yıkılmış olsa da, kalenin kayalara oyulmuş devasa gizli su yolları, erzak depoları ve kaya mezarları günümüze kadar ulaşmıştır. Aşağısındaki saraya ve o uçsuz bucaksız ovaya bir kartal gibi bakar.

• Konum: İshak Paşa Sarayı’nın hemen doğusundaki sarp kayalıklar.

• Ulaşım: Saray ziyaretinizin ardından yürüyerek kalenin eteklerine geçebilirsiniz. Ancak içine tırmanmak sarp ve tehlikeli olduğu için genellikle dışarıdan ihtişamı izlenir.

• Giriş Ücreti: Açık alanda yer alan bir ören yeri kalıntısıdır, ücretsizdir.

3. Aşkın ve Hüznün Manevi Kalbi: Ahmed-i Hani Türbesi

İshak Paşa Sarayı’nın hemen üst kısmında, kalenin eteklerinde bölge halkı için paha biçilemez bir manevi merkez yer alır. Burası, 17. yüzyılda yaşamış ünlü Kürt şair, filozof ve mutasavvıf Ahmed-i Hani’nin (Ehmedê Xanî) türbesidir.

• Hikayesi (Mem û Zîn): Ahmed-i Hani, Doğu edebiyatının en büyük trajik aşk destanlarından biri olan efsanevi “Mem û Zîn” eserinin yazarıdır. Sadece bir şair değil, aynı zamanda astronomi ve felsefe ile uğraşmış büyük bir alimdir. Ağrı’ya ve çevre illere gelen herkesin ilk ziyaret ettiği, dua ettiği ve adaklar adadığı bu türbe, manevi havası ve muazzam dağ manzarasıyla ruhunuzu dinlendiren bir sığınaktır.

• Konum: Doğubayazıt ilçesi (İshak Paşa Sarayı’nın hemen üst yokuşunda).

• Ulaşım: Saray otoparkından yürüyerek 2-3 dakika içinde ulaşılır.

• Giriş Ücreti: İbadete açık aktif bir türbe ve cami kompleksidir, ücretsizdir.

4. Kayalara Tutunan Tek Kubbe: Eski Bayezid Camii (Yavuz Sultan Selim Camii)

Ahmed-i Hani Türbesi ile Doğubayazıt Kalesi’nin o sarp kayalıkları arasında, uçurumun kenarına adeta bir biblo gibi yerleştirilmiş son derece zarif bir cami görürsünüz.

• Hikayesi: 1514 yılında, Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Seferi (İran Seferi) sırasında bu bölgeyi fethetmesi anısına kesme taştan inşa edilmiştir. Tek kubbeli, tek minareli bu klasik Osmanlı eseri, etrafındaki vahşi ve sarp doğanın içinde inanılmaz bir tezatlık ve zarafet oluşturur. İçine girip o asırlık taşların serinliğini hissetmek ve küçük pencerelerinden Doğubayazıt ovasına bakmak tam bir YeGez ritüelidir.

• Konum: Doğubayazıt Kalesi ile İshak Paşa Sarayı arasındaki vadi yamacı.

• Giriş Ücreti: İbadete ve ziyarete açık tarihi bir camidir, ücretsizdir.

2. Bölüm: Tufan, Göktaşları ve Efsanevi Aşklar

Tufan, Göktaşları ve Efsanevi Aşklar

Ağrı’da tarih sadece insanların inşa ettiği taşlardan ibaret değildir; burada doğanın bizzat kendisi ve gökyüzü, efsaneleri toprağa fiziksel olarak kazımıştır.

5. İnsanlığın Yeniden Doğuşu: Nuh’un Gemisi İzi (Durupınar Alanı)

Kutsal kitaplarda geçen Büyük Tufan efsanesini hepimiz biliriz. Nuh’un Gemisi’nin sular çekildikten sonra Cudi veya Ağrı Dağı’na oturduğu söylenir. Doğubayazıt’ın Telçeker (Üzengili) Köyü sınırları içinde yer alan bu alan, işte o efsanenin dünyadaki en büyük fiziksel yansımasıdır.

• Hikayesi ve Keşfi: 1959 yılında Harita Yüzbaşı İlhan Durupınar, bölgenin havadan haritasını çıkarırken devasa, gemi şeklinde bir silüet fark eder. Heyelanlar sonucu çamurun çekilmesiyle ortaya çıkan bu devasa doğal oluşum, Nuh’un Gemisi’nin tam olarak kutsal kitaplarda geçen ölçülerine (yaklaşık 150 metre uzunluğunda) uymaktadır. Dünyanın dört bir yanından araştırmacıların akın ettiği bu alanın hemen karşısındaki Ziyaretçi Merkezi’nden, o devasa gemi silüetine bakarken insanlık tarihinin başlangıcını düşünmek tüyler ürperticidir.

• Konum: Doğubayazıt ilçesi, Üzengili (Telçeker) Köyü (İran sınırına çok yakın).

• Ulaşım: Doğubayazıt’tan İran (Gürbulak) sınır kapısı yönüne giderken anayoldan sağa saparak özel araçla 25-30 dakikada ulaşılır.

• Giriş Ücreti: Açık hava doğal sit alanı olduğu için ücretsizdir. Ziyaretçi merkezinde çay içip manzarayı izleyebilirsiniz.

6. Gökyüzünden Düşen Dehşet: Meteor Çukuru

Nuh’un Gemisi’ni geride bırakıp İran sınırına (Gürbulak’a) doğru ilerlediğinizde, yeryüzünün aniden devasa bir şekilde içeri göçtüğü, ürkütücü bir doğa olayına denk gelirsiniz: Meteor Çukuru.

• Hikayesi: 1892 yılında gece vakti gökyüzünden büyük bir gürültüyle düşen devasa bir göktaşının (meteorun) açtığına inanılan bu çukur; 60 metre derinliğinde ve 35 metre çapındadır. Etrafı tel örgülerle çevrili bu devasa deliğin kenarına gelip aşağıya baktığınızda, o karanlık dibi görmek ve evrenin yeryüzüne nasıl şiddetli bir imza attığını hissetmek benzersiz bir deneyimdir. (Bazı modern jeologlar bunun bir karstik obruk olduğunu söylese de, halk ve turizm literatürü burayı bir meteor çukuru olarak efsaneleştirmiştir).

• Konum: Doğubayazıt ilçesi, Gürbulak Sınır Kapısı’nın hemen 2 km kuzeyi.

• Ulaşım: Doğubayazıt’tan Gürbulak Sınır Kapısı’na giden geniş asfalt yoldan gidilir, sınır kapısına girmeden hemen önceki toprak yoldan kısa bir mesafeyle çukura ulaşılır.

• Giriş Ücreti: Sınır bölgesinde, açık alanda yer alır ve ziyaret ücretsizdir (Askeri bölgeye yakın olduğu için kimlikleriniz yanınızda olsun).

7. Yemyeşil Bir Vaha: Keşişin Bahçesi

İshak Paşa Sarayı’nın o çorak, kayalık ve sarı coğrafyasında gezerken, sarayın hemen altındaki vadiye baktığınızda aniden yemyeşil, ağaçlarla dolu, suların aktığı adeta bir vaha görürsünüz. Burası Keşişin Bahçesi‘dir.

• Kerem ile Aslı’nın Aşkı: 16. yüzyılda ortaya çıkan efsanevi “Kerem ile Aslı” destanının geçtiği yer işte tam burasıdır! İsfahan Şahı’nın oğlu Kerem’in, aşık olduğu Ermeni Keşişi’nin kızı Aslı’yı bulmak için diyar diyar gezip en sonunda Doğubayazıt’ta bu bahçede ona kavuştuğu anlatılır. Çorak dağların arasındaki bu yeşil bahçede yürürken, aşkından yanıp kül olan Kerem’in hüznünü hissedersiniz.

• Konum: Doğubayazıt, İshak Paşa Sarayı’nın hemen altındaki vadi.

• Giriş Ücreti: Doğal bir alan olduğu için ücretsizdir.

8. Bulutları Delen Zirve: Ağrı Dağı (Ararat)

Sadece Türkiye’nin değil, Avrupa’nın da en yüksek zirvesi olan (5137 metre) Ağrı Dağı, Ağrı’nın her noktasından görünen, ihtişamıyla insanı ezen devasa bir volkandır. Ünlü gezgin Marco Polo’nun “Asla çıkılamaz” dediği bu dağ, asırlarca dinlerin, mitolojinin ve dağcıların kutsal kasesi olmuştur. Kışın bembeyaz bir gelinlik giyer, yazın ise eteklerindeki göçebeler ve yaylalarla canlanır. Dağın eteklerindeki İshak Paşa Sarayı’ndan bu karlı zirveye karşı fotoğraf çekilmek, Ağrı gezinizin değişmez kuralıdır.

3. Bölüm: Kayalara Oyulmuş Şehirler ve Gizli Kaleler

Kayalara Oyulmuş Şehirler ve Gizli Kaleler

Doğubayazıt’ın efsanelerinden çıkıp Ağrı’nın diğer ilçelerine, volkanik kayalara oyulmuş gizemli yaşam alanlarına ve kaplıcalara geçiyoruz.

9. Doğunun Kapadokya’sı: Meya (Günbuldu) Mağaraları ve Antik Kenti

Ağrı’nın Diyadin ilçesine bağlı Günbuldu (Meya) köyünde, sarp volkanik kayalıkların içine oyulmuş, Kapadokya’yı andıran ancak çok daha izole ve vahşi olan devasa bir antik yaşam alanı bulunur.

• Hikayesi: Kayaların içine bir arı kovanı gibi oyulmuş yüzlerce oda, tapınak, ibadethane ve erzak deposu vardır. Antik çağlarda insanların hem barınmak hem de düşmanlardan (ve ağır kış şartlarından) korunmak için yerin ve kayaların içine inşa ettiği bu devasa kompleks, günümüzde maalesef biraz tahrip olmuş olsa da ihtişamını korur. Kayalara oyulmuş haç işaretleri ve nişler, buranın eski bir Hristiyan (veya pagan) inanç merkezi olduğunu gösterir.

• Konum: Diyadin ilçesi, Günbuldu (Meya) Köyü (İlçe merkeze yaklaşık 12 km mesafede).

• Ulaşım: Diyadin merkezden köy minibüsleriyle veya özel araçla toprak/asfalt karışımı köy yollarından ulaşılır.

• Giriş Ücreti: Açık hava antik kenti olduğu için ücretsizdir.

10. Karın İçinde Kaynayan Şifa: Diyadin Kaplıcaları

Ağrı’nın o eksi 30 dereceleri bulan dondurucu ayazında, Murat Nehri’nin kenarından aniden buharların yükseldiğini görürsünüz. Volkanik Ağrı coğrafyasının yer altındaki ateşini yeryüzüne çıkardığı Diyadin Kaplıcaları, asırlar boyunca bölgenin en büyük şifa merkezi olmuştur.

• Ziyaretçi Ritüeli: Etrafınız metrelerce karla kaplıyken, o dondurucu soğukta açık havadaki 40-45 derecelik doğal termal sulara girmek, İzlanda’daki Blue Lagoon deneyiminin Anadolu versiyonudur. Özellikle romatizma ve cilt hastalıkları için İpek Yolu tüccarlarının bile asırlar önce burada konaklayıp şifa bulduğu bilinir.

• Konum: Diyadin ilçe merkezi sınırlarında.

• Giriş Ücreti: Bölgedeki termal tesislere giriş ücretlidir (Oldukça makuldür).

11. Vadinin Sessiz Bekçisi: Şoşik (Karlıca) Kalesi

Ağrı’nın Hamur ilçesinde, sarp bir vadinin ortasında sivri bir kayalığın üzerine kondurulmuş, Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde bile övgüyle bahsettiği izole bir kaledir. Akkoyunlu veya Urartu döneminden kaldığı düşünülen bu kale, İpek Yolu’nun geçit vermez vadilerinde kervanları koruyan küçük ama sarsılmaz bir karakoldur. Günümüzde büyük ölçüde yıkık olsa da, fotoğrafçılar için sarp coğrafyasıyla muazzam bir kompozisyon sunar. (Giriş ücretsizdir).

12. Tarihin Tozlu Sayfaları: Avnik Kalesi (Koçbaşı Kalesi)

Diyadin ile Hamur ilçeleri arasında, yine Urartular döneminden kaldığı düşünülen, sarp ve kayalık bir tepe üzerinde yer alan savunma kalesidir. Bölgenin o çetin coğrafyasında orduların nasıl hayatta kaldığını, taşa ve kayaya nasıl hükmettiğini gösteren sessiz bir tanıktır. (Ulaşımı zordur, macera arayan YeGez okurları için bir trekking rotasıdır).

4. YeGez Ağrı Ziyaretçi Rehberi: Dondurucu Ayaz ve Doğu Sofrası

YeGez Ağrı Ziyaretçi Rehberi

Ağrı, Ege veya Akdeniz gibi şortla ve tişörtle gezilecek bir coğrafya değildir. Bu devasa volkanik platoyu fethetmek için doğanın kurallarına boyun eğmek zorundasınız:

İklim Stratejisi: Ne Zaman Gidilir?

• Eksi 30 Derecenin Acımasızlığı: Ağrı’da kış kelimenin tam anlamıyla “hayatta kalma” mücadelesidir. Ekim ayından itibaren kar başlar ve Mayıs ayına kadar sürer. Kışın Meya Mağaraları’na veya Meteor Çukuruna giden yollar kardan kapanabilir, İshak Paşa Sarayı’nın o tepesinde esen rüzgar insanın yüzünü bıçak gibi keser.

• YeGez Altın Ayları: Bu görkemli tarihi yerleri üşümeden, karda mahsur kalmadan ve o uçsuz bucaksız sarı/yeşil bozkırı en net haliyle görerek gezmek için en kusursuz (ve güvenli) zaman dilimi Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarıdır. Yazın bile gitseniz akşamları havanın hızla soğuduğunu unutmayın, yanınızda mutlaka kalın bir ceket bulundurun.

Gastronomi: Tokmağın Etle Dansı

• Zirvenin Adı: Abdigör Köftesi: Ağrı’ya (özellikle Doğubayazıt’a) gidip bu efsaneyi yememek tarihi bir hatadır! İshak Paşa Sarayı mutfağından çıktığı söylenen bu yemeğin yapımı tam bir sabır işidir. Yağsız, sinirsiz sığır (veya dana) eti, taş bir tezgâh üzerinde tahta bir tokmakla saatlerce dövülerek (adeta bir macun kıvamına gelene kadar) merhem haline getirilir. İçine sadece soğan ve baharat katılıp, portakal büyüklüğünde köfteler halinde suda haşlanarak pişirilir. Altında yöresel pilavla servis edilen, dünyanın en yumuşak, midede asla ağırlık yapmayan köftesidir.

• Selekeli (Sac Kavurma): Taze kuzu veya oğlak etinin, saç üzerinde kendi yağıyla ve çok hafif baharatlarla (bazen salça ve yoğurt sosuyla) hızla kavrulmasıdır. Yufka ekmeğiyle bandıra bandıra yenir.

• Haşıl: Soğuk kış günlerinin vazgeçilmezidir. Yarma (kırık buğday), tereyağı ve sarımsaklı süzme yoğurtla hazırlanan, ortası havuz gibi açılıp içine kızgın tereyağı dökülerek yenilen, Ağrı’nın en enerji verici ve tok tutan asırlık lezzetidir.

5. Kapanış: Güneşin Doğduğu Efsaneler Diyarına Veda

Ağrı; sadece yüksek bir dağdan ibaret olmadığını, toprağına ayak basan herkese devasa bir tokat gibi çarpan, ağırbaşlı ve asil bir sınır şehridir.

İshak Paşa Sarayı’nın avlusunda dururken Osmanlı’nın o çılgın estetiğine ve mühendisliğine hayran kalır, Nuh’un Gemisi’nin silüetine bakarken insanlığın ortak geçmişiyle yüzleşirsiniz. Meteor çukurunun karanlığında evrenin gücünü, Keşişin Bahçesi’nde ise bir efsanenin hüznünü hissedersiniz. Burası, Türkiye’nin güneşle ilk buluştuğu, taşın, karın ve efsanelerin iç içe geçtiği yeryüzündeki o sarsılmaz mühürdür.

YeGez olarak hiçbir sınırı tanımadan hazırladığımız bu 12 duraklık, Doğu’nun en devasa Ağrı rehberinin; İpek Yolu’nun bu çetin geçitlerinde size kusursuz bir yol arkadaşı olmasını diliyoruz. Abdigör köftesinin lezzeti ve Ağrı Dağı’nın o bulutları delen ihtişamı hep aklınızda, yollarınız hep açık olsun!