Aydın Tarihi Yerler Rehberi: Filozofların Kenti (Afrodisias, Milet & Didim)

Didim ilçe merkezinin tam ortasında, modern binaların arasından aniden gökyüzüne doğru fırlayan o devasa mermer sütunları gördüğünüzde aklınız başınızdan gidecek. M.Ö. 8. yüzyılda temelleri atılan Didyma Apollon Tapınağı, antik dünyanın Delphi’den (Yunanistan) sonraki en büyük ve en önemli kehanet (gelecekten haber alma) merkeziydi.

Didim’den çıkıp Söke ovasına (Balat köyüne) doğru ilerlediğinizde, antik çağda deniz kenarında devasa bir liman şehri olan ancak Büyük Menderes’in getirdiği alüvyonlar yüzünden günümüzde denizden kilometrelerce içeride kalmış olan o efsanevi metropole, Milet’e varırsınız.

Milet Antik Kenti’nin kalıntılarının hemen yanı başında (yürüyüş mesafesinde), antik tiyatrodan sadece birkaç yüz metre ötede sizi 1404 yılından kalma çok özel bir Türk-İslam eseri karşılar.

Milet’ten çıkıp Söke’ye doğru Güllübahçe mevkiine geldiğinizde, Samsun Dağı’nın (Mykale) sarp yamaçlarına çam ağaçlarının arasına adeta bir tiyatro sahnesi gibi ustalıkla yerleştirilmiş Priene sizi karşılar.

Eğer Türkiye’de sadece tek bir antik kent görme hakkınız olsaydı, bu kesinlikle Efes’le yarışacak kadar ihtişamlı olan ve UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde parlayan Afrodisias olmalıydı!

Aydın-İzmir otoyolunda seyrederken Ortaklar sapağının hemen yanında duran bu efsanevi kent, antik dünyanın hac merkezlerinden biriydi.

Aydın-Denizli karayolunda Sultanhisar’ın sırtlarında, zeytin ağaçlarıyla kaplı dik bir vadiye tırmandığınızda, ünlü coğrafyacı Strabon’un eğitim gördüğü o devasa üniversite kenti Nysa‘ya varırsınız.

Aydın şehir merkezinin tam kalbindeyken başınızı kuzeye, dağlara doğru kaldırdığınızda üç devasa kemer görürsünüz. Aydın’ın simgesi olan bu “Üç Gözler”, aslında devasa bir Roma Gymnasium’unun (spor ve eğitim merkezi) ayakta kalan kalıntılarıdır.

Söke ovasını geçip Bafa Gölü’nün (Antik çağdaki adıyla Latmos Körfezi’nin) kıyısına geldiğinizde, Kapıkırı köyüyle tamamen iç içe geçmiş, devasa ve yuvarlak granit kayaların arasına gizlenmiş akıl almaz bir manzarayla karşılaşırsınız: Herakleia Antik Kenti.

Kuşadası merkezinde denize doğru baktığınızda, anakaraya kısa bir yolla (mendirekle) bağlanmış, denizin ortasında süzülen o zarif ve asırlık kaleyi görürsünüz.

Kuşadası’nın o gürültülü otellerinden kaçıp Dilek Yarımadası Milli Parkı’nın (Kalamaki) o sarp ve balta girmemiş ormanlarına dalıyoruz. Dağın 600 metre yüksekliğinde, ağaçların arasına adeta kamufle olmuş 11. yüzyıldan kalma bir Bizans şaheseridir Kurşunlu Manastırı.

Dilek Yarımadası Milli Parkı’nın hemen giriş kapısında yer alan, kayaların arasına gizlenmiş ve suyu yaz-kış buz gibi olan o efsanevi mağaradayız.

Kuşadası sahil şeridinde, lüks sitelerin arasında kalmış ama tarihi 5000 yıl öncesine dayanan bu höyük, Bizans döneminin (Anaia) en büyük piskoposluk ve seramik üretim merkezlerinden biriydi. Kazılarda ortaya çıkarılan anıtsal kilisesi ve devasa surlarıyla, bölgenin ticaret hafızasını gözler önüne serer. (Kuşadası Karaova mevkiindedir, kazı alanı olduğu için rehberlik şartlarına göre gezilir).

Karpuzlu ilçesine vardığınızda, zeytin ağaçlarıyla kaplı tepelerin arasından devasa, granit ve sapasağlam bir yapı fırladığını görürsünüz. Burası Karia’nın en güçlü kentlerinden Alinda‘dır.

Menderes ovasının bereketiyle zenginleşen Karia kenti Alabanda, ismini Karia dilinde “At” (Ala) ve “Zafer/Yarış” (Banda) kelimelerinin birleşiminden alır. Şehir antik çağda at yarışlarıyla, cam ve kristal işlemeciliğiyle o kadar zengindi ki, Roma döneminde bölgenin mahkeme ve senato (meclis) merkezi burasıydı. Kazılarda ortaya çıkan o devasa Apollon Tapınağı ve asil senato binası (Bouleuterion), bu ihtişamın sessiz tanıklarıdır. (Çine ilçesi, Doğanyurt köyündedir. Müzekart geçerlidir).

Çine’nin sarp ve balta girmemiş dağlarında gizlenen Gerga, antik Karia’nın en esrarengiz tapınak alanlarından biridir. Dev granit kayaların üst üste konulmasıyla yapılan bu tapınakta, blokların üzerine kocaman harflerle “GERGAS” yazılmıştır. Gerga’nın bir tanrı mı yoksa bu yerin ismi mi olduğu hala tam olarak çözülememiştir. El değmemiş doğasıyla trekking tutkunları için eşsiz bir gizemdir. (Özel araçla ve yerel rehberle gidilmesi tavsiye edilir).

Antik çağdan Cumhuriyetin kuruluşuna atlıyoruz. Kurtuluş Savaşı’nın Ege’deki (Aydın Cephesi) en efsanevi kahramanı, “Efelerin Efesi” Yörük Ali’nin İzmir’den dönüşte son yıllarını geçirdiği ve bir yangınla kül olduktan sonra aslına uygun restore edilen konağıdır.

Nazilli’nin Esenköy (Arpaz) mahallesine girdiğinizde, Anadolu’da eşine pek rastlanmayan, adeta Avrupa’dan veya bir Game of Thrones sahnesinden kopup gelmiş gibi duran ürkütücü ve devasa bir kuleyle karşılaşırsınız: Arpaz Kulesi.

• Hikayesi: 19. yüzyılda bölgenin mutlak hakimi olan Arpazlı Ailesi (Osmanlı derebeyleri) tarafından yaptırılan bu yapı; savunma kulesi, zindan, erzak deposu ve hemen bitişiğindeki o muazzam ahşap oymalı asil konaktan oluşur. Ailenin düşmanlarından korunmak ve zenginliğini göstermek için yaptırdığı bu kule, Aydın’ın sivil mimarisindeki en sert, en şaşırtıcı ve gotik yapıdır. (Şu an restorasyon süreçlerinden geçtiği için dışarıdan o muazzam ihtişamını izlemek bile yeterlidir).

Aydın merkezine (Efeler) geri dönüyoruz. Köprülü Mahallesi’nde yer alan bu cami, 1756 yılında Müderris Cihanoğlu Abdülaziz Efendi tarafından yaptırılmıştır. Klasik düz hatlı Osmanlı camilerinin aksine; yuvarlak formları, kıvrımlı taş işçiliği ve o inanılmaz süslü, adeta bir Avrupa sarayını andıran “Barok” stili minaresiyle Aydın merkezinin en zarif ve en şaşırtıcı İslami eseridir. (Giriş ücretsizdir).