Diyarbakır Tarihi Yerler Rehberi: Surlar, Hevsel Bahçeleri ve Ulu Camii

Diyarbakır’a karayoluyla yaklaştığınızda, ufukta bir anda kapkara, ihtişamlı ve aşılmaz bir duvar silsilesi belirir. 2015 yılında Hevsel Bahçeleri ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi‘ne alınan Diyarbakır Surları, yaklaşık 5.5 kilometre uzunluğuyla Çin Seddi’nden sonra dünyadaki en uzun, en geniş ve en sağlam savunma duvarı olarak kabul edilir. (Ancak Çin Seddi’nin aksine, Diyarbakır surları tek bir kütle halinde şehri tam bir daire şeklinde sarar).

Surların üzerinde 82 adet devasa burç bulunur. Üzerlerindeki güneş, aslan, kaplan ve çift başlı kartal kabartmaları (rölyefler), bu surları yapan veya onaran her bir medeniyetin taşa kazınmış imzasıdır. Bu burçların en büyüğü ve en ünlüsü ise Keçi Burcu‘dur. Antik çağda bir tapınak olarak kullanıldığı düşünülen bu burcun üzerine çıktığınızda, bir tarafınızda binlerce yıllık Suriçi sokaklarını, diğer tarafınızda ise yemyeşil Hevsel Bahçeleri’ni ve kıvrılarak akan Dicle Nehri’ni izleyebilirsiniz.

Diyarbakır Surları’nın kuzeydoğu köşesinde, surların içinde ayrı bir surla çevrilmiş olan yüksek ve izole bölgeye İçkale denir. Burası şehrin ilk kurulduğu, ilk yerleşimin başladığı (Amida Höyüğü) tarihi çekirdektir. Uzun yıllar askeri bölge ve cezaevi olarak kullanılan bu alan, muazzam bir restorasyon geçirerek günümüzde Diyarbakır’ın en huzurlu müze kompleksine dönüştürülmüştür.

İçkale’yi Diyarbakır halkı (ve tüm İslam alemi) için çok kutsal kılan yer ise, kompleksin içindeki Hz. Süleyman Camii ve içerisindeki 27 Sahabe Türbesi‘dir. 639 yılında Diyarbakır’ın İslam orduları tarafından fethi sırasında şehit düşen Halid bin Velid’in oğlu Süleyman ve 27 sahabe burada yatmaktadır. Bu nedenle İçkale, günün her saati duaların okunduğu, şehrin en önemli inanç merkezidir.

Ayrıca İçkale kompleksi içinde Artuklu Sarayı kalıntıları, eski cezaevinden dönüştürülen Diyarbakır Arkeoloji Müzesi ve Atatürk’ün Diyarbakır’da kolordu komutanıyken karargah olarak kullandığı tarihi binalar yer almaktadır. Taş döşeli avlularında su sesleri eşliğinde yürümek, Mezopotamya ruhunu hissetmenin en iyi yoludur.

Anadolu’nun en eski camisi neresidir diye sorarsanız, cevap tereddütsüz Diyarbakır Ulu Cami‘dir. Burası sıradan bir ibadethane değil, inanç tarihinin devasa bir özetidir. Antik çağda bir pagan tapınağı olan bu alan, Hristiyanlık döneminde Mar Toma Kilisesi’ne dönüştürülmüş; 639 yılında İslam ordularının şehri fethiyle birlikte cami olarak kutsanmıştır. Mekke, Medine, Kudüs ve Şam’dan sonra İslam aleminin 5. Harem-i Şerif’i (en kutsal mekanı) kabul edilir.

Ulu Cami’nin maneviyatından çıkıp tam karşısına geçtiğinizde sizi asırlık ticaretin kalbi karşılar. Osmanlı Valisi Sokullu Mehmet Paşa’nın oğlu Vezirzade Hasan Paşa tarafından 1573 yılında yaptırılan Hasan Paşa Hanı, siyah ve beyaz taşların muazzam uyumuyla inşa edilmiş iki katlı, devasa avlulu bir kervansaraydır. Günümüzde ise Diyarbakır’ın o meşhur, masalara sığmayan serpme kahvaltılarının yeryüzündeki başkentidir. Avlusundaki şadırvanın etrafında kahvaltı yapmak, YeGez okurları için bir ritüeldir.

Eğer kahvenizi çok daha nostaljik ve sessiz bir ortamda içmek isterseniz, rotanızı hemen arka sokaktaki Sülüklü Han‘a çevirmelisiniz. 1683 yılında inşa edilen bu han, adını bir zamanlar avlusundaki kuyudan çıkarılan ve hekimlerin şifa için kullandığı sülüklerden alır. Asırlık çınar ağacının gölgesinde oturup, bakır cezvelerde ağır ağır pişen Menengiç kahvenizi yudumlamak, yorgunluğunuzu bıçak gibi kesecektir.

Diyarbakır sokaklarında yürürken, daracık bir sokağın ortasında aniden karşınıza çıkan ve dünyada eşi benzeri olmayan bir yapı dikkatinizi çeker: Dört Ayaklı Minare. 1500 yılında Akkoyunlu Sultanı Kasım Bey tarafından yaptırılan Şeyh Mutahhar Camii’nin bu eşsiz minaresi, yekpare dört adet devasa bazalt sütun üzerinde yükselir.

Siyah bazalt taşlarının arasında, İslam mimarisinin hemen birkaç sokak ötesinde farklı bir inancın devasa anıtı yükselir. 1376 yılında inşa edilen Surp Giragos Ermeni Kilisesi, Ortadoğu’nun en büyük Ermeni kilisesidir. Yedi ayrı mihrabı ve muazzam çan kulesiyle dikkat çeker. (Orijinal çan kulesi, minarelerden yüksek olduğu için geçmişte yıldırım düşmesi/yıktırılması gibi olaylar yaşamış, sonradan aslına uygun restore edilmiştir). Hemen yakınlarındaki 3. yüzyıldan kalma Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi ile birlikte bu yapılar, Diyarbakır’ın çok kültürlü dokusunun ne kadar köklü olduğunun en büyük kanıtıdır.

Diyarbakır sivil mimarisini anlamak, o devasa avlulu, yüksek duvarlı, haremlik-selamlıklı ve ortasında fıskiyeli havuzların bulunduğu bazalt evlerin içine girmeyi gerektirir. Bu evlerin en kusursuz örneği, ünlü şairimiz Cahit Sıtkı Tarancı’nın doğduğu ve çocukluğunu geçirdiği evdir.

Geleneksel Diyarbakır evleri, sert iklime karşı muazzam bir zekayla inşa edilmiştir. Evin yazlık, kışlık, ilkbaharlık ve sonbaharlık olmak üzere mevsime göre şekillenen dört ayrı bölümü vardır. Şairin o meşhur “Yaş otuz beş! Yolun yarısı eder” dizelerini yazdığı bu evin avlusunda yürürken, şiirlerin ve edebiyatın neden bu topraklardan fışkırdığını çok daha iyi anlayacaksınız.

Diyarbakır Surları ile Dicle Nehri arasında uzanan, şehrin adeta “akciğerleri” olan Hevsel Bahçeleri, 2015 yılında surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Burayı dünyadaki diğer tüm tarım alanlarından ayıran akıl almaz bir özellik vardır: Hevsel Bahçeleri, tam 8000 yıldır kesintisiz olarak tarım yapılan, Mezopotamya’nın en eski tahıl ve meyve ambarıdır!

Asurlulardan Urartulara, Romalılardan Osmanlılara kadar bu şehri kuşatan her ordu, bu bahçelerin bereketi sayesinde beslenmiş; kuşatma altındaki halk da yine bu bahçelerden surların içine gizli tünellerle çekilen erzakla hayatta kalmıştır. Günümüzde hala Diyarbakır’ın meşhur devasa karpuzları, şeftalileri ve sebzeleri bu topraklarda yetişir. Göçmen kuşların da en önemli dinlenme rotalarından biri olan bu yeşil denizde yürümek, doğanın tarihle nasıl kucaklaştığını hissetmek için muazzam bir deneyimdir.

Dicle Nehri’nin iki yakasını birbirine bağlayan, siyah bazalt taşıyla yapılmış ve adını sahip olduğu 10 adet kemerinden alan On Gözlü Köprü, Diyarbakır’ın en romantik ve en hüzünlü simgelerinden biridir. 1065 yılında Mervaniler döneminde inşa edilen bu köprü, asırlar boyunca doğuyu batıya bağlayan ticaret kervanlarının geçiş noktası olmuştur.