Diyarbakır Tarihi Yerler Rehberi: Surlar, Hevsel Bahçeleri ve Ulu Camii

Bu yazımız içerisinde Diyarbakır Tarihi Yerler üzerine konuşacağız. Bazı şehirler vardır, tarihleri kitaplardan değil, doğrudan taşların üzerinden okunur. İşte Türkiye’nin güneydoğusunda, bereketli Dicle Nehri’nin kıvrımlarına sarılmış olan Diyarbakır, tam olarak böyle bir şehirdir. Hurrilerden Asurlulara, Romalılardan Emevilere, Selçuklulardan Osmanlılara kadar tam 33 farklı medeniyet bu topraklardan geçmiş, ancak hiçbiri bu şehri yıkıp yeniden yapamamış; aksine her biri o meşhur siyah bazalt taşlarının üzerine kendi mührünü vurarak şehri daha da yüceltmiştir.

Diyarbakır (eski adıyla Amida veya Amed), sadece taş duvarlardan ibaret değildir. Burası; sabahın erken saatlerinde ciğer dumanlarının sokaklara karıştığı, Dicle’nin sularının Hevsel Bahçeleri’ne binlerce yıldır can verdiği, ezan seslerinin çan seslerine karıştığı devasa bir kültürel mozaiktir.

YeGez olarak hazırladığımız bu rehberde, sizi sıradan bir Doğu Anadolu turuna değil; İslam dünyasının 5. Harem-i Şerif’i kabul edilen Ulu Cami’nin o huzur dolu avlusuna, 8000 yıldır kesintisiz tarım yapılan efsanevi vadilere ve Çin Seddi’nden sonra dünyadaki en uzun, en görkemli savunma duvarlarının burçlarına doğru unutulmaz bir zaman yolculuğuna çıkarıyoruz. Hazırsanız, kaçak çayımızı yudumlayıp Mezopotamya’nın kalbine doğru adım atıyoruz!

Ağrı’dan Ne Alınır? Yüksek Rakım Balından Tiftik Çoraplara 9 Yöresel Hediye

×

1. Şehrin Zırhı ve Kutsal Çekirdeği: Surlar ve İçkale

Şehrin Zırhı ve Kutsal Çekirdeği

Diyarbakır’ı gezmeye içeriden değil, şehri 9000 yıldır bir anne şefkatiyle saran, onu düşmanlardan koruyan o devasa, siyah zırhından başlamak gerekir.

Dünyanın En Görkemli Zırhı: Diyarbakır Surları ve Keçi Burcu

Diyarbakır’a karayoluyla yaklaştığınızda, ufukta bir anda kapkara, ihtişamlı ve aşılmaz bir duvar silsilesi belirir. 2015 yılında Hevsel Bahçeleri ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi‘ne alınan Diyarbakır Surları, yaklaşık 5.5 kilometre uzunluğuyla Çin Seddi’nden sonra dünyadaki en uzun, en geniş ve en sağlam savunma duvarı olarak kabul edilir. (Ancak Çin Seddi’nin aksine, Diyarbakır surları tek bir kütle halinde şehri tam bir daire şeklinde sarar).

Surların üzerinde 82 adet devasa burç bulunur. Üzerlerindeki güneş, aslan, kaplan ve çift başlı kartal kabartmaları (rölyefler), bu surları yapan veya onaran her bir medeniyetin taşa kazınmış imzasıdır. Bu burçların en büyüğü ve en ünlüsü ise Keçi Burcu‘dur. Antik çağda bir tapınak olarak kullanıldığı düşünülen bu burcun üzerine çıktığınızda, bir tarafınızda binlerce yıllık Suriçi sokaklarını, diğer tarafınızda ise yemyeşil Hevsel Bahçeleri’ni ve kıvrılarak akan Dicle Nehri’ni izleyebilirsiniz.

• Konum: Sur ilçesini tamamen çevreler. En ünlü gözlem noktası olan Keçi Burcu, Sur ilçesinin güney ucunda, Mardin Kapı mevkisindedir.

• Ulaşım: Şehir merkezinden (Yenişehir, Kayapınar) kalkan ve “Sur / Dağkapı” veya “Mardin Kapı” istikametine giden tüm belediye otobüsleri ve minibüslerle surlara ulaşabilirsiniz. Sur içine özel araçla girmek sokakların darlığı nedeniyle tavsiye edilmez; aracınızı Dağkapı Meydanı civarında otoparka bırakıp yürümek en mantıklısıdır.

• Giriş Ücreti: Surların çevresinde yürümek ve halka açık olan burçlara (Keçi Burcu gibi) çıkmak tamamen ücretsizdir.

Şehrin İlk Doğduğu Manevi Tepe: İçkale ve Hz. Süleyman Camii

Diyarbakır Surları’nın kuzeydoğu köşesinde, surların içinde ayrı bir surla çevrilmiş olan yüksek ve izole bölgeye İçkale denir. Burası şehrin ilk kurulduğu, ilk yerleşimin başladığı (Amida Höyüğü) tarihi çekirdektir. Uzun yıllar askeri bölge ve cezaevi olarak kullanılan bu alan, muazzam bir restorasyon geçirerek günümüzde Diyarbakır’ın en huzurlu müze kompleksine dönüştürülmüştür.

İçkale’yi Diyarbakır halkı (ve tüm İslam alemi) için çok kutsal kılan yer ise, kompleksin içindeki Hz. Süleyman Camii ve içerisindeki 27 Sahabe Türbesi‘dir. 639 yılında Diyarbakır’ın İslam orduları tarafından fethi sırasında şehit düşen Halid bin Velid’in oğlu Süleyman ve 27 sahabe burada yatmaktadır. Bu nedenle İçkale, günün her saati duaların okunduğu, şehrin en önemli inanç merkezidir.

Ayrıca İçkale kompleksi içinde Artuklu Sarayı kalıntıları, eski cezaevinden dönüştürülen Diyarbakır Arkeoloji Müzesi ve Atatürk’ün Diyarbakır’da kolordu komutanıyken karargah olarak kullandığı tarihi binalar yer almaktadır. Taş döşeli avlularında su sesleri eşliğinde yürümek, Mezopotamya ruhunu hissetmenin en iyi yoludur.

• Konum: Sur ilçesi, Saraykapı mevkii (Surların kuzeydoğu köşesi).

• Ulaşım: Dağkapı Meydanı’ndan (Şeyh Said Meydanı) Sur içine yürüyerek girip tabelaları takip ederek yaklaşık 10-15 dakikada Saraykapı’dan İçkale’ye girebilirsiniz.

• Giriş Ücreti: İçkale kompleksine girmek, Hz. Süleyman Camii ve Sahabe Türbeleri’ni ziyaret etmek ücretsizdir. Ancak kompleks içindeki Diyarbakır Arkeoloji Müzesi’ne giriş Kültür Bakanlığı’na bağlıdır ve Müzekart geçerlidir.

2. İnancın ve Ticaretin Asırlık İncileri: Ulu Cami ve Hanlar

İnancın ve Ticaretin Asırlık İncileri

Diyarbakır’da hayat, surların içini ortadan ikiye bölen tarihi Gazi Caddesi etrafında şekillenir. Bu cadde üzerinde yürürken, İslam aleminin en kutsal mekanlarından biriyle, asırlık kervanların konakladığı devasa hanlar birbirine adeta omuz verir.

İslam Aleminin 5. Harem-i Şerif’i: Diyarbakır Ulu Cami

Anadolu’nun en eski camisi neresidir diye sorarsanız, cevap tereddütsüz Diyarbakır Ulu Cami‘dir. Burası sıradan bir ibadethane değil, inanç tarihinin devasa bir özetidir. Antik çağda bir pagan tapınağı olan bu alan, Hristiyanlık döneminde Mar Toma Kilisesi’ne dönüştürülmüş; 639 yılında İslam ordularının şehri fethiyle birlikte cami olarak kutsanmıştır. Mekke, Medine, Kudüs ve Şam’dan sonra İslam aleminin 5. Harem-i Şerif’i (en kutsal mekanı) kabul edilir.

• Siyah-Beyaz Zarafet ve Zamanın Sırrı: Geniş, dikdörtgen avlusuna adım attığınız an, dışarıdaki şehrin tüm kaosu bir anda kesilir. Siyah bazalt ve beyaz kireç taşının kusursuz bir dama tahtası gibi işlendiği sütunlu cepheler, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminden kalma bir mimari şaheserdir. Avlunun tam ortasında ise Sibernetik biliminin kurucusu kabul edilen ünlü alim El Cezeri’nin 800 yıllık güneş saati durur. Zamanın ve inancın bu kadar muazzam kesiştiği dünyadaki nadir noktalardan biridir.

• Konum: Sur ilçesi, Gazi Caddesi üzeri (Şehrin tam kalbinde).

• Ulaşım: Dağkapı Meydanı’ndan (Şeyh Said Meydanı) güneye doğru Gazi Caddesi üzerinde 10 dakikalık dümdüz bir yürüyüşle rahatça ulaşabilirsiniz.

• Giriş Ücreti: İbadete açık ve kutsal bir mekan olduğu için tamamen ücretsizdir.

Asırlık Kahvaltı ve Kahve Ritüeli: Hasan Paşa Hanı ve Sülüklü Han

Ulu Cami’nin maneviyatından çıkıp tam karşısına geçtiğinizde sizi asırlık ticaretin kalbi karşılar. Osmanlı Valisi Sokullu Mehmet Paşa’nın oğlu Vezirzade Hasan Paşa tarafından 1573 yılında yaptırılan Hasan Paşa Hanı, siyah ve beyaz taşların muazzam uyumuyla inşa edilmiş iki katlı, devasa avlulu bir kervansaraydır. Günümüzde ise Diyarbakır’ın o meşhur, masalara sığmayan serpme kahvaltılarının yeryüzündeki başkentidir. Avlusundaki şadırvanın etrafında kahvaltı yapmak, YeGez okurları için bir ritüeldir.

Eğer kahvenizi çok daha nostaljik ve sessiz bir ortamda içmek isterseniz, rotanızı hemen arka sokaktaki Sülüklü Han‘a çevirmelisiniz. 1683 yılında inşa edilen bu han, adını bir zamanlar avlusundaki kuyudan çıkarılan ve hekimlerin şifa için kullandığı sülüklerden alır. Asırlık çınar ağacının gölgesinde oturup, bakır cezvelerde ağır ağır pişen Menengiç kahvenizi yudumlamak, yorgunluğunuzu bıçak gibi kesecektir.

• Konum: Sur ilçesi, Gazi Caddesi. (Hasan Paşa Hanı Ulu Cami’nin tam karşısında, Sülüklü Han ise Hasan Paşa’nın hemen arka sokağındadır).

• Ulaşım: Ulu Cami’ye ulaştıktan sonra yürüyerek sadece 1 dakika mesafededirler.

• Giriş Ücreti: Her iki han da günümüzde kafe, restoran ve dükkanlara ev sahipliği yapan ticari alanlar olduğu için girişleri ücretsizdir.

3. Çok Kültürlü Sokaklar: Kiliseler, Minareler ve Şiir Kokan Evler

Çok Kültürlü Sokaklar

Diyarbakır, sadece minarelerin değil; çan kulelerinin, farklı dillerin ve edebiyatın da yüzyıllarca bir arada kardeşçe yaşadığı sokaklara sahiptir.

Efsanelerin Gölgesinde: Dört Ayaklı Minare (Şeyh Mutahhar Camii)

Diyarbakır sokaklarında yürürken, daracık bir sokağın ortasında aniden karşınıza çıkan ve dünyada eşi benzeri olmayan bir yapı dikkatinizi çeker: Dört Ayaklı Minare. 1500 yılında Akkoyunlu Sultanı Kasım Bey tarafından yaptırılan Şeyh Mutahhar Camii’nin bu eşsiz minaresi, yekpare dört adet devasa bazalt sütun üzerinde yükselir.

• Hoşgörü ve Efsane: Bu dört sütunun, İslam’ın dört hak mezhebini (Hanefi, Şafii, Maliki, Hanbeli) temsil ettiğine inanılır. Hepsi tek bir inancın (minarenin gövdesinin) omuzlarında birleşir. Diyarbakır halkı arasındaki asırlık efsaneye göre; bu dört sütunun altından yedi kez geçen kişinin tüm duaları ve dilekleri kabul olur!

• Konum: Sur ilçesi, Balıkçılarbaşı semti, Yenikapı Sokak.

• Ulaşım: Gazi Caddesi üzerinden Balıkçılarbaşı kavşağına gelip, sola dönerek ara sokağa (Yenikapı Sokak) girdiğinizde hemen karşınıza çıkar. Yürüyerek çok rahat ulaşılır.

• Giriş Ücreti: Sokağın ortasında tarihi bir anıt ve cami olduğu için ziyaret ücretsizdir.

Çan Sesleri ve Ortadoğu’nun En Büyüğü: Surp Giragos Ermeni Kilisesi

Siyah bazalt taşlarının arasında, İslam mimarisinin hemen birkaç sokak ötesinde farklı bir inancın devasa anıtı yükselir. 1376 yılında inşa edilen Surp Giragos Ermeni Kilisesi, Ortadoğu’nun en büyük Ermeni kilisesidir. Yedi ayrı mihrabı ve muazzam çan kulesiyle dikkat çeker. (Orijinal çan kulesi, minarelerden yüksek olduğu için geçmişte yıldırım düşmesi/yıktırılması gibi olaylar yaşamış, sonradan aslına uygun restore edilmiştir). Hemen yakınlarındaki 3. yüzyıldan kalma Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi ile birlikte bu yapılar, Diyarbakır’ın çok kültürlü dokusunun ne kadar köklü olduğunun en büyük kanıtıdır.

• Konum: Sur ilçesi, Fatihpaşa Mahallesi (Göçmen Sokak). Dört Ayaklı Minare’ye çok yakındır.

• Ulaşım: Dört Ayaklı Minare’yi geçtikten sonra Sur’un iç sokaklarına doğru 5 dakikalık bir yürüyüşle ulaşılır.

• Giriş Ücreti: Kiliseler ibadete açık olup, ziyaret için genellikle ücretsizdir (veya girişte restorasyon/bakım için küçük bir bağış kutusu bulunabilir).

“Yaş Otuz Beş” Şiirinin Doğduğu Avlu: Cahit Sıtkı Tarancı Müzesi

Diyarbakır sivil mimarisini anlamak, o devasa avlulu, yüksek duvarlı, haremlik-selamlıklı ve ortasında fıskiyeli havuzların bulunduğu bazalt evlerin içine girmeyi gerektirir. Bu evlerin en kusursuz örneği, ünlü şairimiz Cahit Sıtkı Tarancı’nın doğduğu ve çocukluğunu geçirdiği evdir.

Geleneksel Diyarbakır evleri, sert iklime karşı muazzam bir zekayla inşa edilmiştir. Evin yazlık, kışlık, ilkbaharlık ve sonbaharlık olmak üzere mevsime göre şekillenen dört ayrı bölümü vardır. Şairin o meşhur “Yaş otuz beş! Yolun yarısı eder” dizelerini yazdığı bu evin avlusunda yürürken, şiirlerin ve edebiyatın neden bu topraklardan fışkırdığını çok daha iyi anlayacaksınız.

• Konum: Sur ilçesi, Cami Kebir Mahallesi. (Ulu Cami’nin hemen yan sokağındadır).

• Ulaşım: Ulu Cami’nin kuzey girişinin yanındaki dar sokaktan girildiğinde 2 dakikalık yürüme mesafesindedir.

• Giriş Ücreti: Kültür Bakanlığı’na bağlı bir müzedir, giriş ücretlidir ve Müzekart geçerlidir.

4. Dicle’nin Şahitleri: Hevsel Bahçeleri ve On Gözlü Köprü

Dicle’nin Şahitleri

Diyarbakır’ı anlamak için sadece taşlarına değil, o taşları besleyen toprağa ve suya da bakmak gerekir. Şehrin güneyine, Keçi Burcu’ndan aşağıya doğru baktığınızda göz alabildiğine uzanan yemyeşil bir vadi ve o vadinin ortasında kıvrılarak akan efsanevi bir nehir görürsünüz.

8000 Yıllık Yeşil Mucize: Hevsel Bahçeleri (UNESCO Dünya Mirası)

Diyarbakır Surları ile Dicle Nehri arasında uzanan, şehrin adeta “akciğerleri” olan Hevsel Bahçeleri, 2015 yılında surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Burayı dünyadaki diğer tüm tarım alanlarından ayıran akıl almaz bir özellik vardır: Hevsel Bahçeleri, tam 8000 yıldır kesintisiz olarak tarım yapılan, Mezopotamya’nın en eski tahıl ve meyve ambarıdır!

Asurlulardan Urartulara, Romalılardan Osmanlılara kadar bu şehri kuşatan her ordu, bu bahçelerin bereketi sayesinde beslenmiş; kuşatma altındaki halk da yine bu bahçelerden surların içine gizli tünellerle çekilen erzakla hayatta kalmıştır. Günümüzde hala Diyarbakır’ın meşhur devasa karpuzları, şeftalileri ve sebzeleri bu topraklarda yetişir. Göçmen kuşların da en önemli dinlenme rotalarından biri olan bu yeşil denizde yürümek, doğanın tarihle nasıl kucaklaştığını hissetmek için muazzam bir deneyimdir.

• Konum: Sur ilçesi, Diyarbakır Surları (Mardin Kapı ve Keçi Burcu altı) ile Dicle Nehri arasındaki devasa vadi.

• Ulaşım: Keçi Burcu’ndan aşağıya doğru yürüyerek patikalardan inebilirsiniz. Özel aracınızla veya taksiyle Mardin Kapı’dan çıkıp vadinin içine doğru giden yolu takip ederek bahçelerin kıyısına çok rahat ulaşılır.

• Giriş Ücreti: Halka açık, devasa ve doğal bir tarım alanı olduğu için gezmek tamamen ücretsizdir.

Suların Üzerindeki Asırlık Gerdanlık: On Gözlü Köprü (Dicle Köprüsü)

Dicle Nehri’nin iki yakasını birbirine bağlayan, siyah bazalt taşıyla yapılmış ve adını sahip olduğu 10 adet kemerinden alan On Gözlü Köprü, Diyarbakır’ın en romantik ve en hüzünlü simgelerinden biridir. 1065 yılında Mervaniler döneminde inşa edilen bu köprü, asırlar boyunca doğuyu batıya bağlayan ticaret kervanlarının geçiş noktası olmuştur.

• Suzan Suzi Efsanesi ve Türküler: Köprünün üzerinde yürürken suyun sesine kulak verin; çünkü burası Diyarbakır’ın en meşhur “Suzan Suzi” türküsünün doğduğu yerdir. Efsaneye göre, köprünün hemen arkasındaki Kırklar Dağı’nda çocuğu olmayanların adak adadığı bir ziyaret yeri vardır. Süryani bir ailenin kızı olan Suzi ile Müslüman komşularının oğlu Adil, bu dağda gizlice buluşurlar. Ancak bu imkansız aşkın duyulması üzerine Suzi, gelinliğiyle kendini On Gözlü Köprü’den Dicle’nin serin sularına bırakır. Adil ise aklını yitirir. Bugün köprünün üzerinde veya kıyısındaki çay bahçelerinde otururken, Dicle’nin sularına bakarak bu türküyü mırıldananları sıkça duyabilirsiniz.

• Konum: Sur ilçesi, Dicle Vadisi (Şehir merkezinin güneyi).

• Ulaşım: Mardin Kapı’dan çıkarak özel araçla veya taksiyle sadece 5-6 dakikada köprüye inebilirsiniz. Ayrıca şehir merkezinden kalkan ve Bağıvar (veya Dicle Üniversitesi) yönüne giden belediye otobüsleri/minibüslerle de ulaşım mümkündür.

• Giriş Ücreti: Halka açık, yaya kullanımına sunulmuş tarihi bir köprü olduğu için ücretsizdir. (Köprü kenarındaki sedirlerde Dicle’ye karşı kaçak çay içmeyi sakın unutmayın!)

5. YeGez Diyarbakır Ziyaretçi Rehberi: Gastronomi, İklim ve Ulaşım İpuçları

YeGez Diyarbakır Ziyaretçi Rehberi

Diyarbakır, bir “YeGez Seyyahı” için sadece görsel değil, aynı zamanda midesel ve iklimsel bir meydan okumadır. Bu kadim şehri hakkıyla yaşamak için bilmeniz gereken altın kurallar şunlardır:

Mezopotamya’nın Damak Çatlatan Ritüelleri

• Ciğer Kebabı Bir Kahvaltıdır! Diyarbakır’da ciğer sadece akşam yemeği değildir. Sabahın erken saatlerinde Sur sokaklarında dumanı tüten mangalların etrafındaki kürsülere (alçak taburelere) oturup, ince savaş şişlerine saplanmış, yanında bol soğan, közlenmiş biber ve açık ayranla ciğer kebabı yemek, şehre aidiyetin ilk kuralıdır. (Tarihi çarşı içindeki ciğerciler favoridir).

• Meftune: Patlıcan (veya kabak), kuzu eti ve bol sarımsakla yapılan, ekşiliğini sumaktan alan bu efsanevi yöresel yemeği esnaf lokantalarında mutlaka arayın.

• Tatlı Kapanış: Burma Kadayıf: Bol fıstıklı veya cevizli, altı ve üstü nar gibi kızarmış, peynirli künefeyi andıran ama peynirsiz olan o meşhur Diyarbakır Burma Kadayıfı’nı yemeden bu şehirden dönmek, geziyi yarım bırakmak demektir.

YeGez Hayat Kurtaran İpuçları: Güneşin Öfkesi

• İklim: Diyarbakır’da yaz aylarında (Özellikle Temmuz ve Ağustos) sıcaklıklar rahatlıkla 40-45 dereceyi bulur. Siyah bazalt taşları güneşi emdiği için Sur içinde yürümek bir fırının içinde yürümeye benzer. Bu şehri gezmek için en efsanevi aylar Nisan, Mayıs, Eylül ve Ekim aylarıdır. Eğer yazın gittiyseniz; sabah çok erken kalkın, öğlen sıcağında serin bir han avlusunda (veya müzede) dinlenin ve gezmeye ikindi vaktinden sonra devam edin.

• Ulaşım ve Yürüyüş: Tarihi turunuzun %80’i Sur ilçesi sınırlarında geçecektir. Bu nedenle en iyi ulaşım aracı kendi ayaklarınızdır. Rahat bir yürüyüş ayakkabısı giyin. Surlar, İçkale, Ulu Cami ve Hanlar birbirine yürüme mesafesindedir. Sadece On Gözlü Köprü gibi Dicle kıyısındaki yerler için taksi veya minibüs kullanmanız gerekecektir.

6. Kapanış: Mezopotamya’nın Siyah İncisine Veda

Diyarbakır; dışarıdan bakıldığında siyah surlarıyla sert ve aşılmaz görünen, ancak o kapılardan içeri adım attığınızda sizi avlularındaki fıskiyelerin sesiyle, misafirperver esnafının ikram ettiği demli bir çayla ve asırlık hoşgörüsüyle sımsıcak kucaklayan eşsiz bir şehirdir.

Ulu Cami’nin o dingin avlusunda zamanın durduğuna şahit olur, Dört Ayaklı Minare’nin altından geçerken farklı inançların nasıl omuz omuza durduğunu hissedersiniz. Keçi Burcu’ndan Dicle’nin Hevsel Bahçeleri’ne nasıl hayat verdiğini izlerken, medeniyetin neden bu topraklarda doğduğunu iliklerinize kadar anlarsınız.

YeGez olarak hiçbir tarihi hikayeyi ve pratik gezi detayını atlamadan hazırladığımız bu devasa rehberin, Mezopotamya’nın bu efsanevi kalbinde atacağınız her adımda size kusursuz bir yol arkadaşı olmasını diliyoruz. Siyah taşların fısıldadığı o asırlık hikayeler hep aklınızda, yollarınız hep açık olsun!