İstanbul Tarihi Yerler Rehberi: İmparatorlukların Başkenti (Saraylar, Sarnıçlar & Tarihi Yarımada)

Tarihi Yarımada’ya adım attığınızda tüm heybetiyle sizi karşılayan Ayasofya (Hagia Sophia), sadece İstanbul’un değil, dünya tarihinin en önemli mimari şaheserlerinden biridir. “Kutsal Bilgelik” anlamına gelen Ayasofya, günümüzdeki haliyle M.S. 532-537 yılları arasında Bizans İmparatoru I. Justinianus tarafından, dönemin en ünlü iki mimarı Miletli İsidoros ve Trallesli (Aydınlı) Anthemios’a inşa ettirilmiştir. İnşaatı sadece 5 yıl gibi o dönem için akıl almaz, mucizevi bir sürede tamamlanmıştır.

Ayasofya’nın içerisine o devasa “İmparator Kapısı”ndan adım attığınız anda, 55 metre yüksekliğindeki ana kubbenin yarattığı devasa boşluk ve ihtişam karşısında nefesiniz kesilir. Bin yıl boyunca dünyanın en büyük katedrali unvanını taşıyan bu yapı, 1453 yılında Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethiyle birlikte kılıç hakkı olarak camiye çevrilmiştir. Fatih, yapıya zarar vermemiş, mozaiklerin üzerini ince bir sıvayla kapatarak bu eşsiz sanat eserlerini yüzyıllar boyunca korumuştur. Daha sonra Mimar Sinan’ın eklediği devasa payandalar (destek duvarları) olmasaydı, Ayasofya bugün ayakta kalamayabilirdi.

Ayasofya’nın hemen karşısında, ona hem saygı duyan hem de meydan okuyan bir zarafet abidesi yükselir: Sultanahmet Camii. 17. yüzyılın başlarında Sultan I. Ahmed tarafından, Mimar Sinan’ın en yetenekli öğrencilerinden Sedefkâr Mehmed Ağa’ya yaptırılan bu şaheser, Türkiye’nin altı minareli ilk camisidir.

Avrupalıların “Blue Mosque” (Mavi Cami) olarak adlandırdığı bu yapının sırrı, içine girdiğinizde sizi saran o muazzam aydınlıkta ve duvarları süsleyen 21.000’den fazla İznik çinisinde saklıdır. Bu çinilerdeki mavi, yeşil ve turkuaz tonları, 260 pencereden süzülen gün ışığıyla birleştiğinde ortaya kelimenin tam anlamıyla “cennetten bir köşe” çıkar.

Sultanahmet’in hemen arkasında, Sarayburnu’nun o eşsiz manzarasına hakim bir tepede yer alan Topkapı Sarayı, standart bir Avrupa sarayı (örneğin Versailles veya Buckingham) gibi tek bir devasa binadan oluşmaz. Burası avlular, bahçeler, köşkler ve dairelerden oluşan, devleti yönetenlerin yaşadığı, çalıştığı ve eğitildiği devasa bir “şehir” gibidir. Fatih Sultan Mehmed tarafından 1478’de yaptırılan saray, yaklaşık 400 yıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu’nun idare, eğitim ve sanat merkezi olmuştur.

Saray; Bab-ı Hümayun (Saltanat Kapısı), Babüsselam (Selam Kapısı) ve Babüssaade (Saadet Kapısı) adında üç ana kapıdan ve dört büyük avludan oluşur. İçeri adım attığınızda Divan-ı Hümayun’da (Kubbealtı) vezirlerin cihanın kaderini belirleyen toplantılarını yaptığı o ağır atmosferi hissedersiniz.

Ayasofya’nın hemen güneybatısında, İstanbul’un altında bambaşka bir dünyanın yattığını kanıtlayan büyüleyici bir yeraltı yapısı bulunur. M.S. 532 yılında I. Justinianus tarafından Büyük Saray’ın su ihtiyacını karşılamak için yaptırılan Yerebatan Sarnıcı, suyun içinden yükselen 336 adet devasa mermer sütunuyla gerçekten bir “yeraltı sarayı”nı andırır.

Yakın zamanda geçirilen muazzam bir restorasyonun ardından, özel ışıklandırmaları ve suyun üzerindeki yürüme yollarıyla mistik atmosferi zirveye çıkarılan sarnıcın içinde yürürken, damlayan suların yankısı size adeta binlerce yıllık ninniler fısıldar.

Bugün Sultanahmet Meydanı olarak gezdiğimiz o uzun dikdörtgen alan, aslında Roma ve Bizans döneminde 100 bin kapasiteli devasa bir araba yarışları stadyumu, yani Hipodrom’du. Sadece spor müsabakalarının değil, kanlı Nika Ayaklanması gibi büyük isyanların da merkezi olan bu alanda, günümüze ulaşmayı başarmış çok önemli anıtlar yer alır:

Topkapı Sarayı’nın eteklerinde, Nazım Hikmet’in “Ceviz Ağacı” şiirine ilham veren asırlık ağaçların gölgesinde yer alan Gülhane Parkı, Tarihi Yarımada gezinizde soluklanacağınız en yeşil duraktır. Ancak burayı sadece bir park olarak düşünmeyin; Gülhane’nin hemen yanı başında, dünyanın en önemli müzelerinden biri olan İstanbul Arkeoloji Müzeleri yükselir.

Osmanlı’nın ünlü ressamı ve müzecisi Osman Hamdi Bey tarafından kurulan bu müze kompleksinde; dillere destan İskender Lahdi’ni, Ağlayan Kadınlar Lahdi’ni ve Kadeş Antlaşması’nın kil tabletini yakından görebilirsiniz. YeGez rotasında burası, antik çağ tutkunları için tam bir cennettir.

Tarihi Yarımada’nın en hakim tepelerinden birinde, Haliç’e ve Boğaziçi’ne gururla bakan Süleymaniye Camii, Osmanlı mimarisinin zirvesi kabul edilen Mimar Sinan’ın “Kalfalık Eserim” dediği muazzam bir şaheserdir. 1550-1557 yılları arasında Kanuni Sultan Süleyman adına inşa edilen bu yapı, sadece bir ibadethane değil; medreseleri, şifahanesi, hamamı, aşevi ve kütüphanesiyle devasa bir yaşam kompleksidir.

Süleymaniye’nin sırrı, büyüklüğünde değil, içerdiği akıl almaz mühendislik dehasında yatar.

Eğer ticaretin kalbinin nerede attığını görmek istiyorsanız, yönünüzü hemen Eminönü ve Beyazıt eteklerine çevirmelisiniz.

Son yılların en popüler İstanbul rotalarından biri olan Fener ve Balat semtleri, Haliç kıyılarında bir zamanlar Rum, Ermeni ve Yahudi vatandaşların bir arada yaşadığı, muazzam bir kültürel mozaiktir. Rengarenk cumbalı evleri, dik yokuşları ve çamaşır asılı dar sokaklarıyla tam bir fotoğraf cennetidir.

Edirnekapı semtinde yer alan Kariye, dışarıdan bakıldığında mütevazı bir tuğla yapı gibi görünse de içi, dünya üzerindeki en iyi korunmuş Bizans dönemi mozaik ve fresklerine ev sahipliği yapar. İsa’nın ve Meryem Ana’nın hayatının kronolojik bir çizgi roman gibi duvarlara işlendiği bu yapı, geç Bizans rönesansının şaheseridir. Özellikle kıyamet gününü ve İsa’nın cehenneme inip Adem ile Havva’yı kurtarışını anlatan “Anastasis” freski, sanat tarihi açısından paha biçilmezdir.

Tarihi Yarımada’yı karadan çevreleyen, yaklaşık 7 kilometre uzunluğundaki Theodosius Surları, 1453 yılına kadar sayısız kuşatmayı püskürtmüş, antik dünyanın en sağlam savunma sistemlerinden biriydi. Surların Edirnekapı civarındaki bölümüne bitişik olan Tekfur Sarayı ise, günümüze ulaşmayı başarmış tek Bizans sarayı pavilyonudur (köşkü). Harika bir restorasyon geçiren saray, günümüzde çini müzesi olarak hizmet vermekte ve çatı katından muazzam bir Haliç manzarası sunmaktadır.

İstanbul silüetinin en zarif simgelerinden biri olan Galata Kulesi, 1348 yılında Cenevizliler tarafından “İsa Kulesi” adıyla, Galata surlarının baş kulesi olarak inşa edilmiştir. Zamanında zindan, rasathane ve yangın gözetleme kulesi olarak kullanılan yapı, bugün İstanbul’u 360 derece izleyebileceğiniz en muazzam seyir teraslarından biridir.

Galata’dan yukarı, Tünel’e doğru çıktığınızda sizi Türkiye’nin en ünlü, en kalabalık ve en tarihi caddesi olan İstiklal Caddesi (eski adıyla Cadde-i Kebir veya Grand Rue de Pera) karşılar. Kırmızı nostaljik tramvayın çan sesleri eşliğinde yürürken, sağınızda ve solunuzda beliren o görkemli binaların her biri birer tarih kitabıdır.

Eğer Beyoğlu’nda tek bir tarihi bina seçecek olsaydık, bu kesinlikle Pera Palas Oteli olurdu. 1892 yılında, ünlü Orient Express (Doğu Ekspresi) treninin Avrupalı aristokrat yolcularını ağırlamak için özel olarak inşa edilmiştir. Türkiye’de Osmanlı sarayları dışında elektriğin, ilk elektrikli asansörün ve sıcak suyun kullanıldığı ilk binadır.

Beşiktaş sahilinde, Boğaz’a paralel olarak 600 metre boyunca uzanan Dolmabahçe Sarayı, 1856 yılında Sultan Abdülmecid tarafından dönemin ünlü mimar ailesi Balyanlara yaptırılmıştır. Dışarıdan bakıldığında neoklasik ve barok Avrupai bir saray gibi görünse de, planı geleneksel Türk evi mimarisinin devasa bir yansımasıdır.

Sarayın içine adım attığınızda, sizi dünyada eşi benzeri olmayan bir zenginlik karşılar. Tavanları süslemek için tam 14 ton som altın kullanılmış, Hereke halılarıyla döşenmiş devasa salonlar İngiliz Kraliçesi Victoria’nın hediyesi olan 4.5 tonluk devasa Bohemya kristal avize ile aydınlatılmıştır. Özellikle Muayede Salonu’nun (Tören Salonu) o devasa kubbesinin altına geçtiğinizde, insanın ne kadar küçük bir varlık olduğunu bir kez daha hissedersiniz.

İstanbul’un fethinin hikayesini hissetmek istiyorsanız, Boğaz’ın en dar noktasına, suların en hırçın aktığı yere bakmalısınız.

Avrupa yakasında, 1452 yılında Fatih Sultan Mehmed tarafından sadece 4 ay gibi akıl almaz bir sürede inşa edilen Rumeli Hisarı (Boğazkesen), devasa kuleleri (Halil Paşa, Zağanos Paşa ve Saruca Paşa kuleleri) ile Karadeniz’den Bizans’a gelecek yardımları engellemek için yapılmıştır. YeGez okurlarına en büyük tavsiyemiz; bahar aylarında hisarın o sarp merdivenlerini tırmanıp, erguvan ağaçlarının arasından Asya yakasındaki ikizi olan Anadolu Hisarı‘na (Yıldırım Bayezid tarafından yaptırılan) bakarak o tarihi kuşatmayı zihinlerinde canlandırmalarıdır.

İstanbul denildiğinde kartpostalları süsleyen, hemen arkasındaki devasa Boğaziçi Köprüsü ile harika bir tezat ve uyum oluşturan o zarif yapı: Ortaköy Camii. 1853 yılında Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılan bu neo-barok şaheser, Boğaz sularının içine doğru uzanan konumuyla adeta denizin üzerinde yüzüyormuş hissi verir. Büyük pencereleri, Boğaz’ın o mavi ışığını günün her saati caminin içine yansıtacak şekilde özel olarak tasarlanmıştır.

İstanbul silüetini Kız Kulesi olmadan düşünmek imkansızdır. Üsküdar (Salacak) açıklarında, küçük bir adacık üzerine kurulan bu kule, 2500 yıllık tarihiyle Yunanlılardan Romalılara, Bizanslılardan Osmanlılara kadar herkesin bir efsane uydurduğu, savunma, gümrük ve fener olarak kullandığı gizemli bir yapıdır. Geçirdiği son devasa restorasyon ile o eski tarihi ahşap külahına ve zarif görünümüne tekrar kavuşmuştur.

Üsküdar meydanına indiğinizde sizi Kanuni Sultan Süleyman’ın biricik kızı için yaptırdığı Mihrimah Sultan Camii (İskele Camii) karşılar. Efsaneye göre Mimar Sinan, gizli bir aşk beslediği Mihrimah Sultan (Farsça: Güneş ve Ay) için, Edirnekapı’daki diğer Mihrimah Sultan Camii ile bu camiyi kusursuz bir astronomik hesapla konumlandırmıştır. Her yıl 21 Mart’ta (Mihrimah’ın doğum günü), Edirnekapı’daki caminin tek minaresi arkasından güneş batarken, Üsküdar’daki caminin iki minaresi arasından dolunay doğar.

Hemen sahil boyu yürüdüğünüzde ise karşınıza deniz kenarındaki o küçücük, mütevazı ama sarsılmaz yapı çıkar: Şemsi Paşa Camii (Kuşkonmaz Camii). Yine bir Mimar Sinan eseri olan bu caminin çatısına, kuzeyden ve güneyden gelen rüzgarların tam kesişim noktasına inşa edildiği için kuşlar konamaz ve yapıyı kirletemez. Sinan’ın doğa olaylarını mimariyle nasıl harmanladığının en zarif kanıtıdır.

Kadıköy sınırları içinde, denize çakılan yüzlerce ahşap kazığın üzerinde bir şato gibi yükselen Haydarpaşa Garı, 1908 yılında Alman mimarlar tarafından inşa edilmiştir. Neoklasik Alman mimarisiyle İstanbul’un dokusuna farklı bir hava katan bu devasa bina, Anadolu’dan İstanbul’a trenle göç edenlerin ellerinde tahta bavullarıyla denizi ilk gördükleri, Türk sinemasının o meşhur sahnelerinin çekildiği yerdir.

Şu sıralar devasa bir arkeolojik kazı ve restorasyon sürecinden geçen Haydarpaşa’nın etrafında, Khalkedon (Körler Ülkesi) antik kentine ait eşsiz kalıntılar ve mozaikler gün yüzüne çıkarılmıştır. YeGez olarak okurlarımıza, restorasyon tamamen bittiğinde sadece bir tren garını değil, aynı zamanda muazzam bir “Arkeopark”ı gezeceklerinin müjdesini verelim.

Adalar vapurunun son ve en büyük durağı olan Büyükada, iskeleye adım attığınız andan itibaren sizi sıra sıra dizilmiş beyaz panjurlu, ahşap köşkleriyle karşılar. Reşat Nuri Güntekin’den Lev Troçki’ye kadar pek çok tarihi figürü ağırlamış olan ada, iki büyük tepe üzerine kuruludur.

Büyükada’nın o şaşaalı kalabalığına kıyasla Heybeliada, çok daha dingin, yeşil ve edebi bir ruha sahiptir. Hüseyin Rahmi Gürpınar ve Ahmet Rasim gibi Türk edebiyatının çınarlarına ev sahipliği yapmış olan bu ada, hem doğa yürüyüşleri hem de tarihi keşifler için kusursuzdur.

• İstanbul’da taksi bulmak veya özel araçla trafiğe girmek gezinizi bir kabusa çevirebilir. Çözüm çok basit: Sınırsız bir İstanbulkart edinin ve raylı sistemlerin gücünü kullanın.

• Avrupa ve Asya’yı denizin altından dakikalar içinde bağlayan Marmaray ile Tarihi Yarımada’nın kalbine giden T1 (Kabataş-Bağcılar) Tramvay hattı, tarihi yerleri gezerken sizin can damarınız olacaktır.

• Vapur Ritüeli: Boğaz’ı köprüden değil, vapurdan geçin! Kadıköy-Eminönü veya Beşiktaş-Üsküdar vapuruna binip, rüzgara karşı çayınızı yudumlarken vapuru takip eden martılara simit atmak, bu şehrin yazılı olmayan en güzel kuralıdır.

İstanbul tarihi yerler rotasının olmazsa olmazı Müzekart‘tır. Topkapı Sarayı, İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Galata Kulesi ve Rumeli Hisarı gibi Kültür Bakanlığı’na bağlı devasa yerlerde, o uzun bilet kuyruklarını hiç beklemeden, “VIP” gibi geçmek ve yüzlerce lira tasarruf etmek için cebinizde mutlaka Müzekart bulunmalıdır. (Ayasofya Camii ibadethane olduğu için ücretsizdir; Yerebatan Sarnıcı ise belediyeye bağlı olduğu için Müzekart geçmez.)

Tarihi yerleri gezerken harcadığınız enerjiyi, o semtlerle bütünleşmiş asırlık lezzetlerle geri kazanın: